‘Het bracht veel schepen tot zinken en zaaide paniek onder passagiers.’ Het klinkt als een moderne beschrijving van de orka’s die de afgelopen jaren geregeld boten aanvallen voor de kust van Spanje en Portugal. Maar deze woorden zijn bijna vijftien eeuwen oud. Ze komen van de Griekse historicus Procopius, die schreef over een mysterieus zeemonster dat de wateren rond Byzantium decennialang onveilig maakte. Het dier kreeg een naam: Porphyrios.
Een schoolbus in zee
Volgens Procopius was het dier enorm: zo groot als een schoolbus, naar moderne maatstaven zo’n veertien meter lang. Daarmee lijkt het op het eerste gezicht op een potvis, een van de grootste actieve jagers in zee.
Maar de video’s van orka’s die boten rammen hebben een oude vraag nieuw leven ingeblazen: zou Porphyrios misschien een orka zijn geweest?
Wat bedoelde Procopius met ‘zeemonster’?
Procopius beschreef het dier als een ‘kētos’, een oud-Grieks woord dat zowel ‘walvis’ als ‘zeemonster’ kan betekenen. Dat maakt de identificatie lastig. ‘Het is een frustrerend vage term,’ zegt Ryan Denson, historicus aan de Universiteit van Silezië (Polen). ‘Het kan slaan op alles van een grote vis tot een mythisch wezen.’
Wat wel duidelijk is: Porphyrios zou tientallen jaren actief zijn geweest en regelmatig schepen hebben aangevallen. Soms verdween het dier lange tijd, om vervolgens weer op te duiken en paniek te zaaien.
Een gewelddadig einde aan land
Na ongeveer vijftig jaar kwam het monster aan zijn einde – niet op zee, maar op het land. Volgens Procopius strandde het dier toen het een groep dolfijnen achtervolgde. Het raakte vast in de modder en kon niet meer ontsnappen.
Niets missen van onze verhalen? Volg National Geographic op Google Discover en zie onze verhalen vaker terug in je Google-feed!
Bewoners van de kustplaats stormden eropaf en doodden het dier. Sommige delen werden direct gegeten, andere werden gezouten en meegenomen. Het was een opmerkelijk einde voor een wezen dat zo lang angst had ingeboezemd.
Potvis of orka?
De beschrijving roept vragen op. Een potvis past qua grootte en levensduur: ze kunnen tientallen jaren oud worden en zijn vaardige jagers. Maar er is een probleem: potvissen jagen op inktvis, niet op dolfijnen.
Dat gedrag past beter bij orka’s, die bekendstaan als slimme jagers en soms zelfs andere zeezoogdieren aanvallen. Ook hun gedrag – het botsen tegen objecten, soms zelfs boten – doet denken aan moderne waarnemingen. Toch zitten er ook aan die theorie haken en ogen. Orka’s worden zelden langer dan tien meter, en hun opvallende zwart-witte patroon wordt nergens genoemd in de tekst van Procopius.
Eén dier of toch een legende?
Een andere mogelijkheid is dat Porphyrios helemaal geen individueel dier was. Misschien gebruikten zeelieden de naam voor meerdere walvissen of grote zeezoogdieren die in de regio voorkwamen.
Daarnaast moeten we rekening houden met overdrijving. Procopius was geen ooggetuige. ‘We weten dat zulke verhalen vaak worden aangedikt,’ zegt Denson. ‘Net als bij vissersverhalen worden details groter en dramatischer naarmate ze vaker worden verteld.’ Ook het woord ‘schepen’ kan misleidend zijn: het kan slaan op grote oorlogsschepen, maar net zo goed op kleine boten.
Een eeuwig mysterie
Er is nog een complicatie: zowel potvissen als orka’s komen nauwelijks voor in het oostelijk deel van de Middellandse Zee. Dat maakt beide verklaringen minder waarschijnlijk. Alles bij elkaar blijft de identiteit van Porphyrios onzeker.
Was het een potvis, een orka, een andere grote zeedier, of een mythologisch verhaal dat door de eeuwen heen aan populariteit won en steeds verder werd aangedikt? Wat wel zeker is: al in de Oudheid hield de zee haar geheimen. En soms zijn die net zo intrigerend als de moderne verhalen die we vandaag lezen.
Meer ontdekken? Krijg onbeperkt toegang tot National Geographic Premium en steun onze missie. Word vandaag nog lid!
