Dieren

Video: zeekomkommers zijn stofzuigers van de zee

Door alleen maar te eten en voedsel te verteren helpen deze slijmerige weekdieren de oceaan schoon en weerbaar te houden en zelfs de klimaatverandering te bestrijden.Friday, September 7, 2018

Door Jason Bittel

Op deze video van hoge resolutie – die door de Japanse duikgroep Southern Islander werd gemaakt – is een zeekomkommer tijdens verschillende stadia van ontlasting te zien. Toch raden we je aan eens goed te kijken.

Aan de ene kant komen zeekomkommers over als heel simpele wezens. Dit dier is weinig meer dan een kruipende darm in een koker van vlees, zegt weekdierzoöloog Christopher Mah. Zeekomkommers zijn verwant aan zeesterren en zee-egels, behoren tot de groep van de ‘stekelhuidigen’ en leven meestal op de zeebodem. Maar door het eten en verteren van voedsel en met de daaruit voortkomende uitwerpselen oefenen ze een belangrijke en complexe invloed op het zeemilieu uit: zo houden ze koraalriffen en weiden van zeegras gezond en gaan ze zelfs sommige nadelige effecten van de klimaatverandering tegen.

Als het om het proces van spijsvertering en ontlasting gaat, zijn deze dieren heel wat fascinerender dan je op het eerste gezicht zou denken, want zeekomkommers behoren tot de meest actieve poepers van het dierenrijk.

“Van één soort is bekend dat ze een vorm van ademhaling hebben,” zegt Mah, onderzoeksassistent van het Smithsonian National Museum of Natural History. “Met behulp van een gebied rond hun anus zouden ze zuurstof kunnen opnemen.”

Als een zeekomkommer zijn achterste opent, kan hij tegelijk zeewater opnemen, dat vervolgens door een reeks kamers van ‘ademhalingsbomen’ stroomt, waar zuurstof uit het zeewater wordt opgenomen.

Maar er is nog meer.

“Uit ons werk komt naar voren dat het organisch materiaal dat het zeewater bevat, wordt opgenomen door cellen in het slijmvlies van de ademhalingsbomen,” zegt William Jaeckle, een zeebioloog van de Illinois Wesleyan University die de zeekomkommersoort Parastichopus californicusbestudeert.

Wanneer zeekomkommers zich bedreigd voelen, kunnen ze minuscule delen van hun ademhalingsbomen (die ‘buisjes van Cuvier’ worden genoemd) met veel geweld uitscheiden en zo een kleverig net creëren dat kleine roofdieren als krabben en vissen afschrikt.

Met andere woorden, sommige soorten zeekomkommers kunnen niet alleen met hun achterste ademhalen, ze kunnen er ook mee vechten.

Bewegende ecosystemen

Een verrassend aantal minuscule diertjes kiest het binnenste van zeekomkommers als vaste woonplaats. “Parelvisjes zwemmen in en uit de anale opening van zeekomkommers,” zegt Mah, die op The Echino Blog over stekelhuidigen schrijft. “Ze leven dus in de darmholten van zeekomkommers.”

Sommige parelvisjes delen hun onderkomen met soortgenoten, terwijl andere hun territorium hardnekkig tegen elke indringer verdedigen. De meeste soorten parelvisjes lijken hun gastheer niet te schaden, maar van ten minste één soort,Encheliophis, is bekend dat hij de gonaden (of geslachtsklieren) van de zeekomkommer opeet.

Ook van kleine garnaaltjes en krabjes is bekend dat ze in en bij het achterste van zeekomkommers rondhangen, naast talloze zeeslakjes, roeipootkreeftjes, rondwormen en nog een hele reeks andere wezens die als parasieten in of op andere delen van zeekomkommers leven.

“Een zeekomkommer lijkt soms een heel ecosysteem dat zichzelf kan verplaatsen,” zegt Mah.

“Vreedzaam leven”

In de wereldzeeën komen zo’n 1250 soorten zeekomkommers voor, die alle mogelijke ecologische niches bezetten. Zo graven sommige zich net als wormen geheel in de zeebodem in, terwijl andere net als koralen voedseldeeltjes grijpen als die voorbij komen zweven.

Weer andere soorten, zoals Thelenota anax, een zeekomkommer die zich met bezinksel voedt en die op de video is te zien, kruipt over de zeebodem, veegt al het naar beneden gedwarrelde afval op en schuift het met diverse soorten tentakels in zijn mondopening.

“Stukje bij beetje en zonder pauze,” zegt Richard Strathmann, zeebioloog en emeritus-professor aan de University of Washington. “Het heeft mij altijd een heel vreedzame manier van leven geleken.”

Omdat deze dieren al het organische materiaal in en tussen het zand verorberen, zijn de uitwerpselen die er vervolgens aan de achterkant uitkomen, veel ‘schoner’ dan wat er aan de voorkant inging. Dit eenvoudige proces van het filteren van bezinksel – een proces dat ‘bioturbatie’ wordt genoemd – kan een grote uitwerking hebben op de ecosystemen waarin zeekomkommers leven.

De bijdrage van zeekomkommerpoep

Sommigen vinden de ontlasting van zeekomkommers er misschien onsmakelijk uitzien, maar die opgerolde slierten zand zijn waardevoller dan je zou denken.

Uit een studie die in 2012 in het vakblad PLOS ONE verscheen, bleek dat zeekomkommers verhinderen dat organisch materiaal zich op de zeebodem ophoopt, waardoor er geen overmatige algengroei kan ontstaan. Als er te veel algen groeien (er een algenbloei ontstaat) en deze algen sterven vervolgens af en gaan tot ontbinding over, dan kan daarbij alle beschikbare zuurstof uit het zeewater worden gezogen, waardoor het overige zeeleven verstikt – een proces dat ‘eutrofiëring’ wordt genoemd.

Zo ook lijken weiden van subtropische zeegrassen beter te gedijen wanneer er zeekomkommers in de buurt zijn, zo blijkt uit onderzoek dat in 2010 werd gepubliceerd in het Journal of the Marine Biological Association of the United Kingdom.

Uit de studie bleek dat zeegras minder goed gedijt op plekken waar veel op zeekomkommers wordt gevist. 

In China en elders in Oost-Azië worden deze dieren vaak gekookt en gedroogd tot een product dat bêche-de-mer (Frans voor ‘zeeworm’) wordt genoemd. In verschillende gebieden in Azië worden ruim zeventig soorten commercieel belangrijke zeekomkommers overbevist om aan de groeiende vraag vanuit het steeds welvarender China te kunnen voldoen.

Dat is op meerdere vlakken een probleem, niet in de laatste plaats omdat zeekomkommers zouden kunnen bijdragen aan de weerbaarheid van koralen tegen de klimaatverandering. Terwijl deze vraatzuchtige kokers namelijk al dat bezinksel verorberen, scheiden ze calciumcarbonaat uit, het bestanddeel waarvan koraalpoliepen hun skeletjes maken. Tegelijkertijd maken uitwerpselen van zeekomkommers het zeewater ook meer basisch, waardoor ze naburige koralen mogelijk kunnen afschermen tegen de algehele verzuring van de wereldzeeën.

“Iedereen vindt poep interessant. En dat is ook zo. Het is iets ongelooflijks,” zegt Mah. “En het is heel belangrijk voor het ecosysteem.”

Lees ook: Hawaii zet zee-egels in om koralen te redden van algeninvasie

Lees ook: Duikers stuiten op superlange zeekomkommer

Dit artikel werd oorspronkelijk in het Engels gepubliceerd op NationalGeographic.com

Lees meer