Deze haaien evolueerden tot wandelaars - en nog snel ook

Sinds 2008 zijn vier nieuwe soorten van deze kleurige, maar relatief onbekende rifbewoners ontdekt, blijkt uit een studie.maandag 27 januari 2020

Al honderden miljoenen jaren zwemmen er haaien rond in de oceanen op aarde. In de loop van die tijd zijn veel soorten nauwelijks veranderd. Maar sommige haaien zijn nog steeds bezig met evolueren - en hebben zelfs leren lopen. Maak kennis met de wandelende haaien.

Deze ongeveer een meter lange dieren leven rond Australië. Zoals ook al uit hun naam blijkt, gebruiken ze hun borstvin en daarachterliggende buikvin om over de zeebodem te lopen - en soms zelfs over koraalriffen boven water, bij eb. Daardoor kunnen de haaien naar verschillende getijdenpoeltjes waggelen om krabben, kreeften en kleine vissen te vangen - eigenlijk wat ze maar tegenkomen.

“Ze werden bij eb de toppredator op het rif,” vertelt Christine Dudgeon, onderzoeker aan de Australische University of Queensland in Brisbane.

Een langetermijnstudie sinds 2008 door een internationale groep onderzoekers heeft vier nieuwe soorten opgeleverd, waardoor het totale aantal soorten wandelende haaien op negen komt. In een artikel dat onlangs verscheen in het vakblad Marine and Freshwater Research beschrijven de onderzoekers ook dat die zich alle negen in de loop van negen miljoen jaar hebben geëvolueerd.

Dat is heel bijzonder, aldus Gavin Naylor, directeur van het Florida Program for Shark Research van de University of Florida. De meeste haaiensoorten evolueren juist langzaam. Stompsnuitzeskieuwshaaien, bijvoorbeeld, die in de diepzee wonen, “lijken in het verleden gevangen te zitten,” vertelt Naylor. “Deze soort leefde 180 miljoen jaar geleden ook al, en had toen exact dezelfde tanden.”

Maar de wandelende haaien, die te vinden zijn in het tropische water rond Australië, Papoea-Nieuw-Guinea en oostelijk Indonesië, zijn waarschijnlijk nog steeds bezig met evolueren.

“Het zou kunnen dat dit de enige plek ter wereld is waar nog nieuwe soortvorming plaatsvindt onder haaien,” aldus Naylor. Door de dieren te onderzoeken krijgen wetenschappers meer inzicht in het dier zelf, maar ook in de reden dat “sommige veranderen en anderen hetzelfde blijven,” voegt hij daaraan toe.

Terug in de tijd 

Zo'n vierhonderd miljoen jaar geleden splitsten de voorouders van haaien en alle andere soorten gewervelde vissen met kaken zich af. Sinds die tijd zijn slechts circa twaalfhonderd soorten haaien en roggen ontstaan. Die dieren evolueren over het algemeen zeer langzaam, hun voortplanting gaat langzaam en ze hebben een lange levensduur, legt Naylor uit.

Diersoorten kunnen zich door deze combinatie van factoren minder goed aanpassen, waardoor ze het risico lopen uit te sterven. Soorten moeten vaak blijven evolueren om zich aan te passen aan gewijzigde omstandigheden.

Je zou dan ook kunnen zeggen dat “deze beesten eigenlijk uitgestorven zouden moeten zijn,” aldus Naylor. “Hoe kun je zo lang overleven als je zo traag evolueert?”

Maar het is duidelijk dat haaien niet zijn uitgestorven. Sterker nog, het gaat uitstekend met ze, de soort heerst nog steeds over de zee, terwijl andere soorten zeedieren ontstonden en weer ten onder gingen. Kennelijk is het ze gelukt een overlevingsmechanisme te vinden, ondanks de continue veranderingen van de oceaan.

Naylor vertelt dat de rijke koraalriffen in het leefgebied van de wandelende haaien dynamisch zijn en dat ze voortdurend veranderen terwijl de zeespiegel stijgt en daalt, de stromingen wijzigen, riffen een bloeitijd beleven of afsterven en temperaturen wisselen. Die dynamiek zorgt waarschijnlijk voor de snelle evolutionaire ontwikkelingen en diversiteit.

“Dit is het haaien-equivalent van de Galápagos,waar je haaien-evolutie in actie kunt zien.”

Daarnaast zijn deze dieren ‘huismussen’, legt Dudgeon uit: ze paaien in het rif en blijven altijd in de omgeving waar ze werden geboren. Daardoor blijft de uitwisseling van genen beperkt. Bovendien zorgen kennelijke obstakels, zoals kleine gebieden in zee met diep water, voor een afscheiding waardoor de dieren op verschillende plekken op een unieke manier evolueerden.

Relatief onbekende wandelaars

Tot 2008 gingen wetenschappers ervan uit dat er slechts vijf soorten wandelende haaien waren. Ze werden ook wel epaulethaaien genoemd. Hoewel de meeste van deze dieren dezelfde anatomische bouw hebben, zijn hun kleuren en vlekkenpatronen verschillend. Uit de gedetailleerde genetische analyse van het nieuwe onderzoek blijkt dat er maar liefst negen soorten zijn. Bovendien is achterhaald wanneer zij zich van elkaar afsplitsten in het recente verleden.

Dudgeon verzamelde samen met Gerry Allen van het Western Australian Museum en Mark Erdmann van Conservation International DNA-monsters van haaien uit het hele gebied. Daarbij verwijderden ze kleine stukjes van de vinnen van de dieren, zonder dat die daar last van hadden. Ze maakten ook gebruik van monsters van exemplaren uit het museum. Het genenmateriaal werd in kaart gebracht en geanalyseerd en vergeleken in het lab van Nayler. Vervolgens werd een fylogenetische stamboom opgesteld, een genetisch overzicht van het geslacht Hemiscylliumvan de wandelende haaien.

Net als de meeste andere soorten haaien, hebben ook zij te maken met bedreigingen als overbevissing en vangst voor de handel in aquariumdieren. Enkele van de soorten, die een relatief klein gebied bewonen, zijn dan ook kwetsbaar, zegt Dudgeon.

Aangezien verschillende daarvan pas onlangs uitgebreid werden beschreven, en er nog maar weinig onderzoek naar ze is gedaan, is er nog een gebrek aan gegevens. Slechts drie van de negen bekende soorten zijn opgenomen op de Rode Lijst van bedreigde soorten van de IUCN. Gelukkig is geen van de soorten op dit moment met uitsterven bedreigd, maar in sommige gevallen “weten we eigenlijk gewoon niet hoe het met ze gaat,” vertelt Dudgeon.

“Deze soorten zijn tot nog toe nauwelijks bekend,” voegt ze daaraan toe.

Dit artikel werd oorspronkelijk in het Engels gepubliceerd op NationalGeographic.com

lees verder

Haaien 101

Haaien kunnen als geen ander zeedier zowel angst als bewondering oproepen. Ontdek wat de grootste en snelste haaien ter wereld zijn, hoe haaien zich voortplanten en waarom sommige soorten met uitsterven worden bedreigd.
Natuurfotografie
29 foto's
Haaien van A tot Z
Alles over haaien in 29 foto's.
Lees meer