Wetenschappers stellen: vogelbekdieren steeds meer bedreigd

Hoewel de giftige, eierleggende zoogdieren erom bekendstaan lastig te tellen te zijn, ziet het ernaar uit dat hun aantal terugloopt.

Foto's Van Doug Gimesy
Gepubliceerd 5 jan. 2021 15:51 CET
Vogelbekdieronderzoeker en ecoloog Josh Griffiths houdt een vrouwtjesdier vast dat hij even daarvoor ving. Onderzoekers lobbyen ...

Vogelbekdieronderzoeker en ecoloog Josh Griffiths houdt een vrouwtjesdier vast dat hij even daarvoor ving. Onderzoekers lobbyen bij de Australische overheid en het bestuur van deelstaten om de unieke soort beter te beschermen.

George Shaw, de man die aan het begin van de negentiende eeuw de beheerder was van de natuurhistorische collectie van het British Museum, geloofde zijn ogen niet toen hij het dierenvel bekeek dat hem vanuit Australië was toegezonden. Het leek of iemand de snavel en poten (met zwemvliezen) van een eend had gehakt en ze op het lijf van een harig zoogdier met vier poten had geplakt. Hij vroeg zich af of iemand voor de grap verschillende onderdelen van dieren aan elkaar had genaaid, maar kwam uiteindelijk tot de conclusie dat het om een echt dier ging.

Twee eeuwen later blijft het vogelbekdier wetenschappers verbazen. Samen met de vier soorten mierenegels zijn het de enige zoogdieren die eieren leggen. Het vogelbekdier is daarnaast een van de weinige giftige zoogdieren. Vogelbekdiermannetjes hebben een giftige spoor (een soort stekel) aan hun achterpoten. De pijn van een steek is vergelijkbaar met de steken van honderden hoornaars. (Onlangs bleek dat het gif ook een hormoon bevat dat mogelijk helpt tegen diabetes.)

Bovendien hebben vogelbekdieren geen maag. Hun slokdarm gaat direct over in hun darmen. Ook beschikken de dieren over tien geslachtschromosomen, waarbij die twee van ons maar mager afsteken. En alsof dat allemaal nog niet genoeg is ontdekten onderzoekers afgelopen jaar ook nog dat de vacht van het vogelbekdier biofluorescent is. Hun vel licht blauw-groen op onder ultraviolet (uv) licht.

Tahneal Hawke van de University of New South Wales laat een vogelbekdier los bij de Mita Mita River in de deelstaat Victoria. Onderzoekers vangen de dieren om hun gezondheid te monitoren, genetisch materiaal bij ze af te nemen en ze van een microchip te voorzien.

Een jong vogelbekdier is net weer vrijgelaten en op een boomstronk gezet in McMahons Creek in de Australische deelstaat Victoria. De onderzoekers moeten snel werken, zodat de dieren niet langer dan een half uur buiten het water zijn.

Maar de verwondering van vogelbekdierexperts over de dieren wordt inmiddels overschaduwd door hun bezorgdheid. Klimaatverandering, bouwprojecten, droogte en bosbranden pakken rampzalig uit voor de rivieren in het oosten van Australië waarin de vogelbekdieren jagen en zich voortplanten. Wetenschappers doen een beroep op de Australische overheid en verschillende deelstaten in dat land om het vogelbekdier op de lijst van kwetsbare soorten te zetten, waardoor er extra maatregelen voor bescherming en behoud van de soort worden genomen.

Tekort aan water

Vogelbekdieren staan erom bekend dat ze lastig te tellen zijn, door hun beweeglijkheid en het feit dat ze 's nachts leven. Maar alles wijst erop dat hun aantal afneemt. Volgens een recent onderzoeksrapport van onder meer de University of New South Wales en de Australian Conservation Foundation zijn de dieren in de afgelopen dertig jaar uit meer dan 22 procent van hun oorspronkelijke leefgebied verdwenen.

Ook op basis van historische gegevens lijkt het erop dat hun aantal afneemt. ‘In sommige verslagen wordt gesproken van het afschieten van honderdduizenden vogelbekdieren voor hun vacht,’ aldus Tahneal Hawke die als ecoloog aan de University of New South Wales onderzoek doet naar de ontwikkelingen van het aantal dieren. ‘In andere staan beschrijvingen van twintig vogelbekdieren in een rivier, terwijl ik er nooit meer dan vier tegelijk heb gezien.’

Terwijl het langzaam licht wordt in het bos, halen Josh Griffiths en student Tamielle Brunt de netten op die ze gebruiken om vogelbekdieren te vangen. Omdat de dieren meestal 's nachts actief zijn, vindt onderzoek naar deze bijzondere dieren over het algemeen tussen zonsondergang en zonsopgang plaats.

In een in februari gepubliceerd artikel voorspelt haar collega Gilad Bino dat er over vijftig jaar nog maar zo’n kwart van het huidige aantal vogelbekdieren over is, als de klimaatverandering volgens de prognoses toeneemt.

Verwacht wordt dat er meer en heftiger periodes van droogte ontstaan door de klimaatverandering en daarnaast een grotere kans op bosbranden, zoals die in 2019 en begin 2020 woedden in Australië. Ecoloog Josh Griffiths van het milieuadviesbureau Cesar Australia kwam samen met enkele collega's in een recent onderzoek tot de conclusie dat vogelbekdieren waren verdwenen in 14 procent van de gebieden waar ze eerder werden waargenomen.

Volgens Griffiths, die al dertien jaar onderzoek doet naar vogelbekdieren, zijn de vijf belangrijkste bedreigingen voor de dieren: ‘een tekort aan water, een tekort aan water, een tekort aan water, een tekort aan water en een tekort aan water.’

Hij ziet urbanisatie als het grootste gevaar voor de dieren in de omgeving van Melbourne waar hij werkt. Door een toename van het aantal wegen, trottoirs en andere harde oppervlakten stroomt neerslag onnatuurlijk hard weg in de rivieren en waterwegen in en rond de stad. Dat leidt tot allerlei problemen, zoals erosie van rivieroevers en een toename van de sedimentatie waardoor de prooidieren van vogelbekdieren wegtrekken.

Ook dammen vormen een bedreiging. Deze veranderen de loop van de rivieren en beperken de vogelbekdieren in hun bewegingsvrijheid. Richard Kingsford, directeur van het Center for Ecosystem Science van de University of New South Wales, vertelt dat hij zich met name zorgen maakt over de geplande aanleg van drie dammen in de staat waar hij woont.

‘Het bestuur van de staat New South Wales denkt dat die gaan helpen om de droogte tegen te gaan. Maar in werkelijkheid brengt dit weer een nieuwe klap toe aan de rivieren, inclusief de vogelbekdieren die erin leven,’ stelt hij. ‘Als er erkenning zou komen dat het om een kwetsbare soort gaat, zou het veel lastiger zijn om toestemming voor de bouw te krijgen.’

Kwetsbaar

Het vogelbekdier is een over de hele wereld geliefd Australisch icoon dat een speciale betekenis heeft voor sommige van de oorspronkelijke inwoners van Australië, vertelt beleidsmedewerker James Trezis van de Australia Conservation Foundation. Voor de Wadi Wadi is het vogelbekdier een van hun totemdieren, een spiritueel symbool, maar de laatste keer dat er een in hun gebied werd gezien is alweer jaren geleden.

Onderzoekers en dierenbeschermers, waaronder fotograaf Doug Gimesy, verzochten de Australische regering en enkele Australische deelstaten om het dier de status ‘kwetsbaar’ toe te kennen. Het wetenschappelijk adviescomité van de staat Victoria bracht afgelopen november het advies uit om dit verzoek toe te wijzen. In de staat Zuid-Australië is de soort al op de lijst van bedreigde diersoorten opgenomen.

Wanneer vogelbekdieren ook op nationaal niveau zouden worden erkend als een bedreigde diersoort, zou de Australische overheid verplicht zijn om meer activiteiten te ondernemen om deze teruggetrokken dieren te monitoren. Bovendien zouden de autoriteiten dan verplicht zijn om hun belangen mee te wegen bij de beoordeling van grote bouwprojecten, zoals de aanleg van dammen.

Daarnaast vinden de wetenschappers dat er beter moet worden nagedacht over rivierbeheer. Er zou minder grond beschikbaar moeten komen voor de landbouw, die erosie in de hand werkt. Ook zou er een verbod moeten komen op ‘yabby traps’, fuiken die worden gebruikt om schaaldieren te vangen, maar waar ook vaak vogelbekdieren in vast komen te zitten.

Tahneal Hawke neemt bloed af uit de snavel van een verdoofd vogelbekdier, op de plek waar de aderholte zich bevindt. Aan de hand van het afgenomen monster wordt het DNA en RNA van het dier bestudeerd.

De onderzoekers hopen dat de IUCN (International Union for Conservation of Nature), de wereldwijde organisatie die gaat over de al dan niet beschermde status van soorten, de huidige classificatie van de soort zal aanpassen. In 2016 plaatste de organisatie het vogelbekdier op de lijst van soorten met een laag risico, die wel bijna bedreigd zijn. Als die categorie zou worden gewijzigd in ‘kwetsbaar’, wat nog maar één stap verwijderd is van ‘bedreigd’, zou dat extra druk opleveren voor de Australische overheid om ook in actie te komen.

‘We hebben nu de mogelijkheid om iets te doen, voordat het te laat is,’ aldus Kingsford. ‘Als ze niet nu of komend jaar op die lijst komen, dan staan ze er over twee of vijf jaar op, en dan zijn we tekortgeschoten in onze plicht om er iets aan te doen.’

Dit artikel werd oorspronkelijk in het Engels gepubliceerd op NationalGeographic.com

Lees meer

Ontdek Nat Geo

  • Dieren
  • Milieu
  • Geschiedenis en Cultuur
  • Wetenschap
  • Reizen
  • Fotografie
  • Ruimte
  • Video

Over ons

Abonnement

  • Abonneren
  • Schrijf je in
  • Shop
  • Disney+

Volg ons

  • Gebruiksvoorwaarden
  • Privacyverklaring
  • Cookiebeleid
Copyright © 1996-2015 National Geographic Society. Copyright © 2015-2017 National Geographic Partners, LLC. Alle rechten voorbehouden.