Zebra’s met rare vlekken en strepen wijzen op bedreiging van soort

Uit nieuw onderzoek blijkt dat de gevlekte en merkwaardig gestreepte vachtpatronen waarschijnlijk het gevolg zijn van inteelt. En ze getuigen op “dramatische wijze” van de schade die wilde soorten oplopen als hun habitat verbrokkelt.

Door Lindsay Patterson
Foto's Van Brenda Larison
Gepubliceerd 25 jan. 2021 12:05 CET
In het parque national de l’Akagera in Rwanda vertoont een steppezebra een strepenpatroon dat wordt onderbroken ...

In het parque national de l’Akagera in Rwanda vertoont een steppezebra een strepenpatroon dat wordt onderbroken door een effen vlek.

Foto van National Geographic

Iedereen weet dat zebra’s opvallende zwarte en witte strepen hebben, maar in sommige gevallen vertonen deze Afrikaanse verwanten van het paard ongebruikelijke patronen, zoals grote zwarte vlekken, een goudgele vacht met lichte strepen of een patroon van stippen. In 2019 zagen wetenschappers in het Keniaanse Masai Mara National Reserve zelfs een veulen met een polkadot-patroon, met witte stippen op een donkerbruine vacht.

Zulke afwijkingen, die vaak worden veroorzaakt door genetische mutaties waardoor de aanmaak van het natuurlijke pigment melatonine is verstoord, zijn onder zoogdieren over het algemeen niet erg gebruikelijk. Dus viel het biologe Brenda Larison op dat een ongewoon hoog aantal (naar schatting vijf procent) van de steppezebra’s  in de omgeving van Lake Mburo in Oeganda een abnormaal gestreepte vacht had.

Hoewel de steppezebra de minst bedreigde van de drie zebrasoorten op aarde is, lopen er van dit zoogdier nog maar zo’n half miljoen exemplaren rond in een verspreidingsgebied dat zich uitstrekt van Ethiopië tot Zuid-Afrika – een daling van 25 procent sinds 2002. De habitat van talloze zebrapopulaties, zoals die van de groep bij Lake Mburu, zijn door steeds meer omheiningen, wegen en menselijke activiteiten in kleinere stukken verbrokkeld, waardoor de dieren in sommige gevallen niet langer tussen verschillende kuddes heen en weer kunnen trekken.

Migratie tussen diergroepen zorgt ervoor dat populaties telkens met nieuwe genen worden verrijkt en is dus van levensbelang voor het voortbestaan van soorten op lange termijn. Een gebrekkige uitwisseling van genen leidt tot inteelt en uiteindelijk tot onvruchtbaarheid, ziekten en genetische afwijkingen.

“Door de observatie van de vreemd gestreepte zebra’s begon ik me af te vragen of we deze afwijkingen onder andere zo vaak zien omdat deze populatie last heeft van inteelt,” zegt Larison, die aan de University of California in Los Angeles onderzoek doet naar de evolutie van zebrapatronen. 

(Lees ook: Hoe dit zeldzame zebraveulen witte stippen kreeg)

Om daarop een antwoord te vinden deden Larison en haar collega’s genetisch onderzoek bij 140 afzonderlijke steppezebra’s (waarvan zeven met ongebruikelijke vachtpatronen) op negen verschillende locaties in Afrika, waaronder het Etosha National Park in Namibië en het Nationaal Park Kruger in Zuid-Afrika.

Uit hun onderzoek, dat onlangs in het tijdschrift Molecular Ecology is verschenen, bleek dat de meer geïsoleerde populaties steppezebra’s een geringere genetisch diversiteit hadden, wat geen verrassing was. Maar de onderzoekers konden daarnaast aantonen dat bij deze geïsoleerde groepen een grotere kans bestond dat er zebra’s met ongebruikelijke vachtpatronen werden geboren, wat erop wijst dat de genetische mutaties worden veroorzaakt door een gebrek aan genetische diversiteit.

Hoewel in het onderzoek slechts werd gekeken naar zeven exemplaren met vreemde vachtpatronen, zouden de resultaten ervan een visuele waarschuwing voor de toekomst van de steppezebra kunnen zijn, zegt Larison.

“Hoewel deze zebra’s niet met uitsterving worden bedreigd, duiken dit soort genetische afwijkingen vaak al op voordat zich ernstiger problemen beginnen voor te doen,” zegt zij.

Genetische hiaten

Het is mogelijk dat de vreemde patronen de zebra’s in kwestie opvallender maken voor roofdieren; zo zijn er vooral veulens (en geen volwassen dieren) met polkadot-patronen gespot. Maar binnen de eigen familiegroep lijken de zebra’s zich niet te storen aan deze afwijkingen, zegt Larison, die in recent onderzoek kon aantonen dat zebra’s mede dankzij hun strepenpatroon minder vaak door muggen worden gestoken.

Volgens haar is het probleem op kortere termijn de genetische gezondheid van de steppezebra’s. Voor hun analyses maakten Larison en haar collega’s gebruik van een geavanceerde sequentiëringstechnologie, niet alleen om een gedetailleerd inzicht te krijgen in de genetische verschillen tussen populaties die last hebben van inteelt maar ook in de verschillen tussen zebrapopulaties op diverse locaties. 

“We ontdekten dat er populaties zijn die onder druk van de oprukkende mens een meer afwijkende ontwikkeling laten zien dan ze onder normale omstandigheden zouden vertonen,” zegt Larison, die in haar onderzoek wordt ondersteund door de National Geographic Society.

Kortom, zebra’s gaan binnen hun eigen populatie genetisch steeds meer op elkaar lijken, terwijl de verschillende populaties juist steeds meer van elkaar afwijken, als afspiegeling van hun geografische scheiding. Uiteindelijk zou dat kunnen leiden tot het ontstaan van nieuwe ondersoorten van steppezebra’s.

Lastiger om te beschermen

Volgens Desire Dalton, die aan het South African National Biodiversity Institute (SANBI) in Pretoria onderzoek doet naar de genetica van wilde fauna, is dat een probleem omdat translocatie een van de belangrijkste instrumenten is die bij het behoud van zebra’s wordt ingezet. Met translocatie wordt het overbrengen van afzonderlijke exemplaren uit een bepaalde populatie naar een andere populatie aangeduid.

Maar als populaties in genetisch opzicht steeds verder uit elkaar groeien, kan zich het tegenovergestelde van inteelt voordoen: ‘uitteelt’. Daarbij ontstaan genetische aandoeningen omdat het genenmateriaal juist te verschillend is geworden.

Overleeft deze cheeta deze razende zebra?
Jonge cheeta's wachten op de pasgeboren zebra's, maar deze keer werd het roofdier de prooi! Beelden van de tv-serie Grote migraties.

Het onderzoek naar de vraag welke populaties steppezebra’s op weg zijn naar genetische uitsterving en welke zich tot een aparte ondersoort ontwikkelen, is niet eensluidend. Wetenschappers hebben nog geen consensus bereikt over de precieze definitie van zulke ondersoorten.

Dalton is het met Larisons team eens dat het definiëren van deze groepen van cruciaal belang is voor het behoud van de soort. 

“Je moet zeker weten welke populaties je kunt vermengen en welke je juist van elkaar gescheiden moet houden,” zegt Dalton.

“Niet langer wachten”

Het nieuwe onderzoek is ook een aansporing om andere Afrikaanse soorten in de gaten te houden, soorten waarmee het momenteel misschien nog goed gaat, zegt Philip Muruthi, vicepresident soortenbehoud van de African Wildlife Foundation in Nairobi, Kenia.

Zo vreest Muruthi dat de steppezebra in de voetsporen kan treden van een ander emblematisch zoogdier in Afrika, de giraffe.

Het aantal giraffes op het continent is in de laatste dertig jaar met dertig procent afgenomen, grotendeels door habitatverlies en stroperij; volgens de International Union for Conservation of Nature moet het dier nu worden beschouwd als ‘kwetsbaar voor uitsterving’. Maar over het lot van de giraffe is nog zó weinig bekend dat er sprake is van een ‘stille uitsterving’.

Daarom is het nieuwe onderzoek naar de steppezebra’s ook zo belangrijk, want het “vraagt aandacht voor de mogelijkheid dat welbekende soorten nu al minder goed gedijen,” aldus Muruthi. “Het onderzoek zegt: dit is een probleem. Laten we niet langer wachten.”

Dit artikel werd oorspronkelijk in het Engels gepubliceerd op NationalGeographic.com

Lees meer

Ontdek Nat Geo

  • Dieren
  • Milieu
  • Geschiedenis en Cultuur
  • Wetenschap
  • Reizen
  • Fotografie
  • Ruimte
  • Video

Over ons

Abonnement

  • Abonneren
  • Schrijf je in
  • Shop
  • Disney+

Volg ons

  • Gebruiksvoorwaarden
  • Privacyverklaring
  • Cookiebeleid
Copyright © 1996-2015 National Geographic Society. Copyright © 2015-2017 National Geographic Partners, LLC. Alle rechten voorbehouden.