Dat keizerin Elisabeth in Beieren het symbool is geworden van het stijlvolle Weense hof van de negentiende eeuw, waar de aristocratie sierlijk over de dansvloer zwierde op het ritme van de Weense wals, is te danken aan een filmtrilogie die in de jaren vijftig van de vorige eeuw verscheen.
De reeks vertolkt het levensverhaal van Elisabeth, die voor haar familie vooral bekendstond als Sisi. In werkelijkheid was Sisi een uiterst controversiële persoonlijkheid. De conservatieve vertegenwoordigers van de Europese hoven vonden haar onverantwoordelijk en extravagant.
Sisi was bovenal ongelukkig
In de geromantiseerde verhalen op het witte doek zien we niet wat wel blijkt uit recentere en serieuze biografieën: Sisi’s gezondheidsproblemen, haar instabiele persoonlijkheid, haar belangstelling voor dichtkunst, en haar liefde voor de cultuur van de Klassieke Oudheid.
Hoe dan ook was Sisi een gevoelige en verlichte geest, een vrouw die veel eerder dan haar omgeving inzag dat de absolute monarchieën het einde van een tijdperk doormaakten. Ze was bovenal erg ongelukkig, gedoemd om een leven te leiden waarvoor ze niet had gekozen.
Leestip: Lady Jane was 9 dagen koningin van Engeland. Toen werd ze onthoofd
Sisi werd geconfronteerd met veel tegenslagen. De zwaarste klap was zonder twijfel de zelfgekozen dood van haar zoon, de beoogde troonopvolger Rudolf, in het jachtslot Mayerling.
Plotsklaps keizerin
Elisabeth was het vierde kind van hertog Maximiliaan Jozef in Beieren en prinses Ludovika, de dochter van koning Maximiliaan I Jozef van Beieren. Ze werd geboren op 24 december 1837 in München, maar bracht het grootste deel van haar jeugd door op het platteland van Possenhofen, aan de oever van de Starnberger See.
Haar vrije opvoeding, in een omgeving met veel groen, zou een grote stempel drukken op het karakter van de toekomstige keizerin. Dat gold ook voor de meeste van haar broers en zussen.
Haar oudste zus, Helene, was elegant, discreet, vroom en extreem gedisciplineerd. Ze leek de ideale kandidaat om keizerin te worden. Die mening was ook haar moeder en haar tante Sophie, de moeder van keizer Frans Jozef, toebedeeld.
Volgens een onbevestigd verhaal werd er in 1853 zelfs een ontmoeting gearrangeerd in Bad Ischl, de zomerresidentie van de keizerlijke familie, om de verloving te regelen tussen Helene en Frans Jozef. Aanvankelijk zouden moeder en dochter Bad Ischl met z’n tweeën bezoeken, maar op het laatste moment werd besloten dat ook Elisabeth mee zou komen.
Frans Jozef wordt verliefd
Ze ging destijds door een diep dal, nadat haar eerste relatie op een teleurstelling was uitgelopen. Men dacht dat een reisje haar goed zou doen. Maar niemand, en zeker de jonge Sisi niet, had gerekend op wat er vervolgens zou gebeuren.
Toen Frans Jozef zag dat zijn nichtje Sisi, die hij voor het laatst had gezien toen ze nog een klein meisje was, was uitgegroeid tot een aantrekkelijke jonge vrouw met een prachtige bruine haardos, wist hij direct dat hij met haar wilde trouwen.
Frans Jozef was toen al een volwassen man van 23 jaar, Sisi was pas vijftien. Ze voelde zich gevleid door zijn aandacht, maar realiseerde zich ook dat zij en haar neef totaal verschilden qua karakter en interesses. Tegelijkertijd kon ze de avances van de keizer onmogelijk negeren.
Sisi was overigens niet de enige die inzag dat dit huwelijk niet zou voldoen aan de normen van het keizerlijke hof. Alle betrokkenen, te beginnen met aartshertogin Sophie, probeerden de keizer van zijn voornemen af te brengen.
Het was duidelijk dat dit meisje geen enkele ervaring had met het strenge hofprotocol. Het feit dat ze pas vijftien jaar oud was, bood ook bepaald geen garanties dat ze de rol van keizerin met waardigheid zou weten te vervullen.
Maar de pogingen om het huwelijk tegen te houden richtten niets uit. De keizer schreef aan een neef dat hij ‘zo verliefd was als een kadet’, en op 24 april 1854 trouwde het paar in de Augustijnenkerk in Wenen. Sisi was toen zestien jaar oud.
Sisi was niet op haar plek
Zodra ze was gesetteld in de Hofburg, het keizerlijk paleis, merkte Elisabeth dat haar vrees gegrond was geweest. Elke poging om los te komen van de strenge hofetiquette werd in de kiem gesmoord. De jonge keizerin was moederziel alleen in een omgeving waarin ze zich emotioneel en intellectueel niet op haar plek voelde.
Kort na haar huwelijksdag stortte Sisi haar hart uit in een gedicht. Ze voelde zich opgesloten in het keizerlijk paleis in Wenen:
‘Oh, had ik maar nooit het pad verlaten dat mij naar de vrijheid zou hebben geleid. Oh, was ik op de brede wegen van de ijdelheid maar nooit verdwaald! Ik ben ontwaakt in een kerker, en mijn handen zijn geboeid. Mijn verlangen wordt steeds sterker. En vrijheid! Je hebt me de rug toegekeerd! Ik ben ontwaakt uit een roes die mijn geest gevangen hield, en vruchteloos vervloek ik deze ruil waarbij ik jou, vrijheid, heb verspeeld.’
Haar hofdames, die waren geselecteerd uit de hoogste aristocratische families, waren aartsconservatief. Verder deed haar schoonmoeder, aartshertogin Sophie, niets dan continu de kledingstijl, manieren en interesses van Sisi bekritiseren.
Frans Jozef was hevig verliefd, maar hij had zo veel verplichtingen dat hij maar weinig tijd kon vrijmaken voor zijn vrouw. Zijn autoritaire moeder was in de beginjaren van hun huwelijk een ware nachtmerrie voor Sisi.
Een tragedie in Hongarije
Een jaar na de bruiloft beviel Elisabeth van haar eerste dochter, Sophie. De aartshertogin nam de zorg voor het kind op zich, omdat ze de jonge Sisi daartoe totaal nog niet in staat achtte.
Leestip: Wie was Mileva Marić, de eerste vrouw en sparringpartner van Einstein?
Na de geboorte van een tweede kind, Gisela, herhaalde de geschiedenis zich: aartshertogin Sophie trok alle zorg naar zich toe. Maar ditmaal stond Sisi haar mannetje, en twee weken na de geboorte van de baby werden haar beide dochters overgebracht naar haar eigen vertrekken in de Hofburg.
De aartshertogin verzette zich fel tegen het idee dat de kinderen door Elisabeth zouden worden opgevoed, maar stuitte op haar beurt weer op flinke weerstand van de jonge moeder, die erin slaagde de meisjes bij zich te houden.
Lang kon Sisi niet van haar triomf genieten, want tijdens een bezoek aan Hongarije liep de kleine Sophie dysenterie op. Het meisje stierf op 29 mei 1857 in Boedapest.
De ronddolende keizerin
Elisabeth voelde zich schuldig aan de dood van haar dochter, en daarom vertrouwde ze de zorg voor baby Gisela toch weer toe aan haar schoonmoeder. De keizerin viel ten prooi aan een zware depressie, die ook aanhield toen haar zoon Rudolf een jaar later werd geboren.
Om te herstellen van haar mentale toestand maakte ze een reis naar Madeira, waar ze aanzienlijk opknapte. Enkele maanden later keerde ze terug naar het hof, maar eenmaal terug in Wenen werd ze opnieuw bevangen door depressiviteit.
Door het hofleven, de strikte etiquette en het onbegrip van haar omgeving was ze zo terneergeslagen dat er zelfs werd gevreesd voor haar leven. Het doktersadvies schreef wederom voor om Wenen achter zich te laten.
Dit keer vertrok Sisi naar Corfu, een reis die het begin betekende van een levenslange passie voor de oud-Griekse cultuur en het Middellandse Zeegebied. Geheel hersteld keerde ze in augustus 1862 terug naar Wenen. Elisabeth was inmiddels een volwassen vrouw en had een prachtig voorkomen, waar ze ook bekend om zou staan.
Sisi onttrok zich aan de hofregels
Ten behoeve van haar eigen geluk maakte ze nu ook afspraken met de keizer: ze zou zich onttrekken aan de hofregels, behalve bij gelegenheden waar dat onmogelijk was. Ze zou bovendien blijven voldoen aan haar plichten als keizerin, maar ook ruimte behouden om zichzelf te kunnen zijn.
Dat betekende niet dat Sisi zich afzijdig hield van staatszaken. Het was een tijd waarin Hongarije, dat onderdeel uitmaakte van het keizerrijk, vocht voor het herstel van zijn vroegere privileges. Wenen had de Hongaren eerder alle rechten ontnomen als sanctie voor de nationalistische en liberale opstand van 1848.
Elisabeth voelde sympathie voor de Hongaarse opstandige edelen, die de conservatieve Oostenrijkse elite slapeloze nachten bezorgden. Ze was geïnteresseerd geraakt in Hongarije en wilde het land en de cultuur beter leren kennen.
Daarom nam ze een jonge Hongaarse vrouw, Ida Ferenczy, in dienst als privédocente. Ida zou haar vertrouweling en beste vriendin worden. Via haar leerde Sisi de knappe Gyula Andrássy kennen, een kolonel van het Hongaarse leger.
Andrássy was een overtuigd liberaal en had direct een klik met Sisi. Er ontstond een diep gewortelde vriendschap. De keizerin werd een fel voorvechter van de Hongaarse zaak, iets dat in de Weense hofkringen voor heel wat gefronste wenkbrauwen zorgde.
Koningin van Hongarije
Juist door haar sympathie voor de Hongaren, wist ze ervoor te zorgen dat Hongarije behouden bleef voor het keizerrijk. In 1866, toen Pruisische troepen na de door hen gewonnen Slag bij Königgrätz vanuit het huidige Tsjechië opstoomden naar Wenen, besloot Elisabeth met haar kinderen te vluchten naar Boedapest.
Leestip: Amelie Earhart: de eerste vrouw die solo de Atlantische Oceaan overvloog
Het feit dat ze zo veel vertrouwen stelde in Hongarije dat ze er zelfs haar toevlucht zocht, drukte bij voorbaat al iedere poging tot Hongaarse rebellie de kop in.
Korte tijd later zaten Andrássy en de keizerin aan de onderhandelingstafel om te bespreken onder welke voorwaarden de Hongaarse gebieden hun status als constitutionele staat konden terugkrijgen. Dat was het begin van de Oostenrijks-Hongaarse dubbelmonarchie: twee soevereine staten met elk hun eigen regering, maar verenigd onder één kroon.
Op 8 juni 1867 werden Frans Jozef en Elisabeth plechtig ingewijd en gekroond tot constitutionele vorsten van Hongarije. Als blijk van waardering schonk het Hongaarse volk hun het barokken kasteel van Gödöllö, dat niet ver van Boedapest ligt. Daar werd ook hun derde dochter, Marie Valerie, geboren.
Opnieuw aan het reizen
Sisi bracht veel tijd door in Gödöllö, samen met haar kinderen. Daar maakten ze lange tochten te paard, en werd er veel gelezen en regelmatig gejaagd. Jaren later, nadat Gisela getrouwd was en Rudolf aan zijn militaire opleiding was begonnen, pakte Sisi het reizen weer op, nu in gezelschap van Marie Valerie.
Vanaf 1874 trok de keizerin, onder haar schuilnaam ‘gravin Von Hohenembs’, door het Middellandse Zeegebied, de Britse Eilanden en delen van Midden-Europa.
De geboorte van Marie Valerie markeerde het begin van een nieuwe periode in het huwelijk van het keizerlijk paar. Hoezeer ze ook van elkaar verschilden, hun relatie was gebaseerd op oprechte vriendschap en waardering, en ze gunden elkaar veel.
Leestip: Gehuwde vrouwen waren tot 1956 handelingsonbekwaam. Wat betekende dat?
Toen een actrice van het Burgtheater, Katharina Schratt, vanaf 1885 haar intrede deed als vertrouweling van de keizer, had Elisabeth daar vrede mee. Sisi noemde haar liefdevol ‘de vriendin’ en kon het goed vinden met de actrice.
Met zijn drieën voerden ze lange gesprekken en Elisabeth wist dat Katharina haar man het gezelschap, de tederheid en de passie kon bieden die zij hem zelf niet wist te geven.
Een fatale afloop
Marie Valerie trouwde in 1890 met Frans Salvator van Habsburg. De keizer was niet erg te spreken over deze huwelijkskandidaat, maar Elisabeth vond het belangrijker dat haar kinderen trouwden uit liefde en stond achter het huwelijk.
In diezelfde periode moest de keizerin er machteloos op toezien dat het huwelijk van haar zoon Rudolf met Stefanie van België, een jonge vrouw die in de ogen van Sisi erg streberig en ambitieus was, onder steeds grotere druk kwam te staan.
Stefanie was uiterst conservatief en traditioneel van aard en was daardoor een tegenpool van de ontwikkelde, liberale en nogal onconventionele Rudolf.
De sombere voorgevoelens van Elisabeth werden bevestigd toen Rudolf dood werd aangetroffen in het jachtslot Mayerling, samen met zijn jonge maîtresse Mary von Vetsera.
Alles wees erop dat de prins eerst zijn minnares had doodgeschoten en daarna zichzelf om het leven had gebracht. Volgens de officiële verklaring had hij gehandeld in een vlaag van verstandsverbijstering.
Het tragische incident, dat plaatsvond op 30 januari 1889, bleef altijd omgeven door twijfels en geruchten.
De dood van een ongelukkige vrouw
Na de dood van Rudolf was Elisabeth nog maar een schim van de vrouw die ze daarvoor was. Ze vond dat het Weense hof indirect schuldig was aan de dood van haar zoon en ze zou het verlies nooit te boven komen.
Sisi trok zich steeds vaker terug in het buitenland, waarbij ze haar gezicht altijd verborgen hield achter een grote waaier of een sluier. Ze maakte opnieuw gebruik van een schuilnaam, waarmee ze hoopte een anoniem bestaan te kunnen leiden.
Vermoord in Genève
Haar eigenaardige trekjes veranderden steeds meer in serieuze mentale problemen waar ze sterk onder leed. Nog maar heel zelden keerde ze terug naar de Hofburg. Als ze al in Wenen verbleef, logeerde ze liever in het prieel van de Hermesvilla, een paleis dat was bedoeld als informeel onderkomen voor de keizerlijke familie.
In september 1898 logeerde ze in hotel Beau-Rivage in Genève. Toen ze de veerboot wilde nemen naar Montreux, liep een andere passagier tegen haar op. Ze voelde een harde duw in haar zij en eenmaal aan boord verloor ze plotseling haar bewustzijn. Een Italiaanse anarchist, Luigi Lucheni, bleek haar vlak naast het hart fataal te hebben gestoken met een scherpe vijl.
De keizer wilde niet dat Elisabeth haar eeuwige rust zou vinden aan de Middellandse Zeekust, op Corfu of Ithaka, zoals haar eigen wens was geweest. In plaats daarvan werd ze begraven in de Kapuzinergruft, omdat ze nu eenmaal keizerin was. Daar in Wenen is haar graf nog steeds, de stad waar ze bij leven niet van hield en die haar nooit had begrepen.
Meer ontdekken? Krijg onbeperkt toegang tot National Geographic Premium en steun onze missie. Word vandaag nog lid!
