Migranten kunnen vandaag de dag niet allemaal op dezelfde ontvangst rekenen. Sommigen worden met open armen verwelkomd, terwijl de komst van anderen op veel weerstand stuit. Dat is geen nieuw fenomeen, maar gaat eeuwen terug.
In het proefschrift Deserving Refugees? beschrijft Lotte van Hasselt, historicus aan de Universiteit van Amsterdam, hoe vluchtelingen en migranten in de Republiek werden behandeld. Wie kon op hulp rekenen? En hoe keek men in de zeventiende en achttiende eeuw naar deze nieuwkomers?
Een speld in een hooiberg
Om daarachter te komen, nam Van Hasselt verschillende bronnen door. ‘Vergadernotulen, brieven, petities, liedjes, pamfletten… om maar wat te noemen,’ vertelt ze. ‘Het is zoeken naar een speld in een hooiberg.’
In de vroegmoderne tijd zochten verschillende bevolkingsgroepen veiligheid in de Republiek, vaak om religieuze redenen. Protestanten werden hardhandig onderdrukt en velen riskeerden hun leven door in katholieke gebieden te blijven. Hoe deze groepen geholpen moesten worden en hoe er over hen werd gedacht, werd in allerlei bronnen vastgelegd.
Leestip: De Reformatie, het begin van een religieuze revolutie in Europa
Van Hasselt richtte zich op enkele van deze bevolkingsgroepen. Neem de Hugenoten, die onder druk van Lodewijk XIV uit Frankrijk vluchtten. Ook Salzburgse protestanten vestigden zich in Zeeland om vergelijkbare redenen. Allemaal ontsnapten ze aan vervolging, maar werden ze in de Republiek ook daadwerkelijk als vluchteling erkend?
Vluchteling of emigrant?
In de vroegmoderne tijd bestonden er geen duidelijke definities voor vluchtelingen en emigranten. Die termen hadden toen een andere lading. ‘Er was wel onderscheid tussen vrijwillige en gedwongen migratie, maar niet per se in de benaming,’ vertelt Van Hasselt. ‘Mensen konden niet rekenen op specifieke hulp afhankelijk van hun status, zoals nu vaak het geval is.’
Leestip: Zo werd Ellis Island in de negentiende eeuw de toegangspoort naar de VS
Het woord vluchteling werd pas eind zeventiende eeuw gangbaar, vooral in de context van de Hugenoten. ‘Maar migranten uit het Heilige Roomse Rijk, zoals de Salzburgers, werden vaker emigranten genoemd,’ legt Van Hasselt uit. ‘Dat had geen invloed op de steun die ze ontvingen. Het enige verschil was de term, en die was voornamelijk afhankelijk van hun herkomst.’
Op welke steun konden vluchtelingen rekenen?
De steun die vluchtelingen ontvingen, was sterk afhankelijk van de politieke en economische situatie in de Republiek. ‘Hugenoten konden rekenen op privileges zoals belastingvoordelen en gratis burgerrecht, wat hen hielp om een nieuw leven op te bouwen.’
De Salzburgers, die later arriveerden, werden ingezet om verlaten landbouwgebieden in Zeeland nieuw leven in te blazen. ‘Ze kregen huisvesting, maar verdere steun was slecht geregeld. Oorspronkelijk waren het zoutmijnwerkers, geen boeren, en dus wisten ze niet hoe ze het land moesten bewerken. Ze werden aan hun lot overgelaten.’
Leestip: Deze 5 verdronken dorpen in Zeeland vielen ten prooi aan het water
De Salzburgers kwamen op verschillende plekken terecht, wat het moeilijk maakte om contact te houden. ‘Veel van hen werden in huis bij Zeeuwen geplaatst, die daar vaak niet op zaten te wachten,’ zegt Van Hasselt. ‘Je kunt je voorstellen hoe eenzaam ze waren.’
De publieke opinie sloeg snel om. ‘In het begin werden ze gezien als vluchtelingen die hulp verdienden, maar toen ze economisch maar weinig bleken bij te kunnen dragen, werden ze als luiaards afgeschilderd.’
Parallellen met het heden
Van Hasselt is voorzichtig met parallellen tussen toen en nu. ‘Het verleden biedt niet altijd antwoorden voor het heden,’ zegt ze. ‘Toch zie ik overeenkomsten, vooral in de retoriek. Hoe een groep wordt gezien, hangt vaak af van het economische en politieke klimaat van het moment.’
Maar die overeenkomsten gaan ook gepaard met grote verschillen. ‘Het is daarom de vraag hoe nuttig het is om die parallellen te trekken,’ legt ze uit. Wat wel helder is, is dat termen als ‘vluchteling’ diepgeworteld zijn in hun tijd. ‘Het is belangrijk om vluchtelingen binnen hun historische context te begrijpen.’
Steun de missie van National Geographic en krijg onbeperkt toegang tot National Geographic Premium. Word nu lid!
