Het is 9 juli 1827 als een giraffe – die later de naam Zarafa zou krijgen – aankomt in het Kasteel van Saint-Cloud, zo’n tien kilometer buiten Parijs. Het is een cadeau van de Egyptische gouverneur Mohammed Ali aan de Franse koning Karel X. Het volk vindt het prachtig. Nooit eerder stond een giraffe op Franse bodem.
Maar volgens de Nederlandse kranten uit die tijd was de komst van het exotische dier niets anders dan een manier om het volk af te leiden van staatszaken. Wat was er allemaal aan de hand in Europa?
Censuur en doodstraf
Laten we maar beginnen met de gever van het cadeau: Mohammed Ali. Hij is op dat moment heerser van Egypte, officieel een provincie van het Ottomaanse Rijk. Maar Ali heeft zo veel macht vergaard, dat hij in feite een onafhankelijk land bestuurt. Hij staat op goede voet met Karel X en de premier van Frankrijk: Jean-Baptiste de Villèle.
Leestip: Lodewijk XIV: extravaganter dan deze koning wordt het niet
Die laatste twee staan aan het roer van een uiterst onrustig land. In Frankrijk is nog geen dertig jaar eerder koning Lodewijk XVI onthoofd, samen met zijn vrouw Marie-Antoinette. Karel X, de man die in 1827 de giraffe in ontvangst neemt, was de jongste broer van Lodewijk.
Karel en De Villèle voeren een uiterst conservatief ‘ultra-royalistisch’ beleid. Alleen de rijkste één procent van de Franse mannen mag stemmen en op heiligschennis staat voortaan de doodstraf. Als klap op de vuurpijl voert de premier in juni 1827 voor de zoveelste keer censuur in: kranten die kritiek hebben op het beleid, worden monddood gemaakt.
Ook karikaturen en theatervoorstellingen zijn aan censuur onderhevig. Dit had misschien nog wel meer effect: een groot deel van het volk kan immers niet lezen, maar begrijpt wel de opstandige boodschap van deze kunstvormen.
De Griekse Onafhankelijkheidsoorlog
Tegelijkertijd woedt er aan de andere kant van Europa een Griekse Onafhankelijkheidsoorlog. In 1821 begint de opstand van de Grieken, die zich los willen weken van het Ottomaanse Rijk. De Egyptische heerser Mohammed Ali staat aan de kant van de Ottomaanse sultan, terwijl veel Europese landen zich achter de Grieken scharen. Ziehier de diplomatieke tweespalt waarin Frankrijk zich bevindt.
Leestip: 1842: het jaar waarin de Eerste Brits-Afghaanse Oorlog uitmondde in een debacle voor de Britten
Zij kunnen logischerwijs niet een Griekse revolutie steunen, terwijl ze hem in eigen land de kop indrukken. Tegelijkertijd beginnen steeds meer Franse edellieden sympathie te krijgen voor de Griekse zaak. Dit heeft tot gevolg dat De Villèle zich op 6 juli 1827 genoodzaakt ziet een verdrag te tekenen met Groot-Britannië en Rusland om de Grieken te hulp te schieten. Precies, de maand waarin giraffe Zarafa op de stoep staat.
De reis van giraffe Zarafa
Het dier heeft er dan al een lange reis opzitten. Via meerdere boottochtjes belandt ze vanuit Soedan in Marseille, waar ze eind 1826 aankomt. Na een winter in de kuststad te hebben doorgebracht, begint ze samen met haar begeleiders aan een wandeling van 900 kilometer naar Parijs.
Op 6 juni 1827 komt ze door de stad Lyon, waar ze wordt opgewacht door een enthousiast joelende menigte. De Middelburgsche Courant schrijft in juni 1827 dat het dier al die tijd ‘zachtmoedig’ was geweest, maar nu zo was geschrokken dat het ervandoor galoppeerde. Drie van zijn begeleiders werden tegen de grond geslagen, maar een vierde wist het te vangen.
‘Men riep het volk te vergeefs toe van toch niet zoo te loopen, doch men liep des te harder, de een om zich uit te voeten te maken, en anderen om den giraffe te zien lopen zoo als hij mogelijk in de woestijnen van Afrika gewoon was,’ aldus de krant.
Na 41 dagen lopen komt Zarafa aan in Parijs, waar ze tentoongesteld wordt in de botanische tuin Jardin des Plantes. In slechts drie weken nemen ruim 60.000 mensen de moeite om het dier te bewonderen.
Een diplomatiek zoethoudertje
Dat de giraffe uitgerekend in deze turbulente periode naar Frankrijk komt, is geen toeval. Mohammed Ali hoopte met zijn cadeau de Fransen te overtuigen hem zijn gang te laten gaan tegen de Griekse opstandelingen, maar krijgt alsnog het deksel op de neus.
Tegelijkertijd menen de Nederlandse kranten dat ook de Fransen zelf baat hebben bij zo’n exotisch dier in hun midden. De Middelburgsche Courant schrijft op 14 juli 1827:
‘De verschijning der giraffe in de hoofdstad, juist op een tijdstip dat de gewigtige maatregel der tijdelijke censuur was genomen, doet sommigen gissen, dat het ministerie met opzet dit oogenblik heeft uitgekozen, om de aandacht van ons nieuwsgierig en ligtzinnig publiek (…) af te leiden.’
‘Giraffemanie’
Of de timing nu bewust is of niet, effect heeft het wel. Er begint een heuse giraffemanie in Parijs. Zarafa blijkt inspiratie voor gedichten, liederen en zelfs modeontwerpers, die haute-couture maken in ‘giraffestijl’. Vrouwen beginnen hun haar op zo’n manier te dragen, dat de kapsels doen denken aan de markante bulten op een giraffekop.
De mode bereikt zelfs Nederland. In augustus 1928 staat op de advertentiepagina van de Leeuwarder Courant dat er ‘nieuwe tassen en kammen à la giraffe en aux osages’ verkrijgbaar zijn, afkomstig uit Parijs.
De nieuwe manie: Osages
Wat ‘aux osages’ betekent? Zij zijn de opvolgers van de giraffe: leden van de Osage-stam in Noord-Amerika. Binnen een paar maanden had het volk de giraffe wel gezien, en dus moest er iets nieuws komen.
Een Franse luitenant-kolonel vergezelt zes ‘wilden’ uit Missouri die op een tour door Europa gaan. De Middelburgsche Courant omschrijft het als ‘een nieuwe poging om het volk van staatkundige zaken af te leiden.’
Leden van de stam worden zo nu en dan tentoongesteld op het balkon van een luxueus hotel en blijken eveneens een mode-inspiratie. Volgens de krant lieten Parijse vrouwen van aanzien zich uitdossen in veelkleurige écharpes osage (sjaals).
‘Maar houden deze modes op, dan zullen de arme wilden weldra geheel vergeten zijn. Het is te wenschen, dat zij alvorens naar hun land wederkeeren.’
Bevallen van een tweeling
Die voorspelling komt niet direct uit. Volgens een krantenbericht van februari 1828 bevalt een Osage-vrouw in Luik van een tweeling, ‘waarvan één blanker dan de ander’. Ze krijgen Europese namen en zijn door ‘aanzienlijke personen in de stad’ gedoopt.
Een van haar dochters wordt geadopteerd door een rijke Belgische vrouw, de ander keert terug met haar moeder naar haar geboorteland. Daar aangekomen blijkt dat hun land in beslag is genomen door de kolonisten en dat hun volk is verplaatst naar een reservaat in Oklahoma.
En Zarafa? Die sterft na achttien jaar in de botanische tuin. Haar lichaam is opgezet en nog steeds te zien in het natuurhistorisch museum van La Rochelle.
Meer ontdekken? Krijg onbeperkt toegang tot National Geographic Premium en steun onze missie. Word vandaag nog lid!
