Gevangeniseilanden waren niet ongewoon in Europa. Bekend is het eiland Elba, waar Napoleon Bonaparte naartoe werd verbannen. Maar ook recenter zijn diverse Europese eilanden gebruikt om mensen gevangen te zetten. In de twintigste eeuw eindigden duizenden politieke rivalen en mensen die gezien werden als een bedreiging voor de maatschappij in strafkampen, ver weg van de bewoonde wereld. Maar dat er op een gevangeniseiland niet alleen gruwelijke dingen gebeuren, laat het laatste Noorse eiland Bastøy zien.
1. San Domino (Italië)
Volgens de fascistische leider Benito Mussolini van Italië (1883-1945) was er in zijn land geen plek voor mannen die openlijk homoseksueel waren. Zijn ideale mansbeeld strookte niet met het beeld dat hij had van homo’s – en dus moesten ze uit de samenleving worden verwijderd. Vanaf de jaren dertig werden ze gevangengezet op verschillende eilanden, waaronder Lampedusa, Ustica en San Domino.
Dat laatste eiland was het enige waar uitsluitend homoseksuelen heen werden gestuurd. Het leven daar was spartaans: elektriciteit en stromend water was er niet. Ook moesten de gevangenen leven met de gedachte dat ze hun familie te schande hadden gebracht.
Leestip: Zo werd de regenboogvlag het symbool van de LGBTQIA+-gemeenschap
Paradoxaal genoeg ontstond op San Domino wel de enige plek in Italië waar je openlijk homo kon zijn. Uit verslagen van voormalige gevangenen blijkt dat de mannen een vorm van opluchting voelden. Eindelijk konden ze zijn wie ze waren, zonder de angst erom veroordeeld te worden.
2. Gyaros (Griekenland)
Gyaros heeft de discutabele bijnaam ‘het eiland van de duivel’, en niet zonder reden. Zeker twintigduizend mensen, grotendeels communisten, werden na de Griekse Burgeroorlog (1946-1949) door de Griekse overheid verbannen en hier gevangengezet. Gevangenen moesten in de verzengende hitte hun eigen gevangenis bouwen, en velen stierven door uitputting en honger.
Dat het zover kon komen, heeft te maken met het machtsvacuüm dat na de Tweede Wereldoorlog in Griekenland was ontstaan. De Britten wilden de monarchie herstellen, terwijl de communistische partij de macht probeerde te grijpen. Hulp van Sovjet-leider Jozef Stalin kregen de communisten niet of amper, omdat hij in oktober 1944 al met de Britse premier Winston Churchill had afgesproken dat Griekenland onder de westerse invloedsfeer zou komen te staan.
Leestip: Deze 5 spookdorpen in Griekenland moet je een keer gezien hebben
Kortom: de communisten verloren de strijd, en 160.000 Grieken kwamen om het leven in de bloedige burgeroorlog. Vanwege de brute omstandigheden werd de gevangenis op Gyaros onder internationale druk gesloten. Tijdens de militaire dictatuur (1967-1974) opende hij echter weer – in het diepste geheim. Veel mensen die verdacht werden van linkse of communistische banden eindigden op het gevangeniseiland. Tegenwoordig is het duivelseiland verboden toegang.
3. Goli Otok (Kroatië)
Goli Otok (te zien op de foto bovenaan) betekent letterlijk ‘kaal eiland’ en was van 1949 tot 1956 een gevangeniseiland in het toenmalige Joegoslavië. Het was het resultaat van een conflict tussen de communistische leider van Joegoslavië, Josip Broz Tito, en Jozef Stalin. In 1948 kwam het tussen hen tot een breuk.
In Joegoslavië zelf ontstond na dit conflict een tweedeling. De zogeheten cominformisten kozen de kant van Stalin en de USSR en keerden zich tegen Tito. Zeker 16.000 van hen werden opgepakt en grotendeels zonder proces weggestopt in een goelag, zoals op het eiland Goli Otok. Daar werd in juli 1949 een strafkamp geopend, waar gevangenen werden vernederd, gemarteld en dwangarbeid moesten verrichten.
Leestip: Het bloedbad van Katyn: hoe de Sovjets een massamoord uit 1940 in de doofpot stopten
Na de dood van Stalin in 1953 groeiden Joegoslavië en de Sovjet-Unie dichter naar elkaar toe, en in 1956 sloot het strafkamp Goli Otok zijn deuren voor politiek gevangenen. Tot aan 1988 was het een reguliere gevangenis. Tegenwoordig ligt het eiland er verlaten bij en kun je het bezoeken met een gids.
4. Bastøy (Noorwegen)
Het Noorse gevangeniseiland Bastøy opende in 1982 zijn deuren en lijkt in niets op de andere eilanden in deze lijst. De 125 mannelijke gevangen die hier verblijven mogen gaan en staan waar ze willen – mits ze op het eiland blijven – en ze wonen in houten huisjes met gemeenschappelijke ruimten.
Het gevangeniseiland vormt een hechte gemeenschap. Ze verbouwen hun eigen groente, verzorgen het vee, lezen boeken in de bibliotheek, gaan naar school en bezoeken de kerk. En is het lekker weer? Dan nemen ze een frisse duik in het water. Zitten hier dan alleen maar kleine criminelen? Integendeel, ook mensen veroordeeld voor zware misdrijven mogen hier hun straf uitzitten.
Critici menen dat de aanpak van Bastøy veel te zacht is, maar als je kijkt naar het percentage criminelen dat opnieuw de fout ingaat, dan is het wel een methode die werkt. Sterker nog: met zestien procent heeft Bastøy het laagste percentage recidivisten van Europa.
Meer ontdekken? Krijg onbeperkt toegang tot National Geographic Premium en steun onze missie. Word vandaag nog lid!
