Diep onder het Britse eiland Jersey schuilt een kilometerslang gangenstelsel dat door dwangarbeiders voor de nazi's werd uitgehouwen. Bovengronds speelde zich ondertussen een minstens zo aangrijpend verhaal af. In de steek gelaten door Groot-Brittannië moesten de eilandbewoners kiezen: samenleven met de vijand of verzet bieden tegen een bezetter die overal aanwezig was.
De Duitse bezetting van de Kanaaleilanden
In 1940 verspreidde nazi-Duitslands greep op Europa zich in een verwoestend tempo. Maar terwijl grote delen van het continent tijdens de Tweede Wereldoorlog in Duitse handen vielen, bleef Groot-Brittannië buiten bereik.
Dit tot grote ergernis van Hitler, want zelfs de bezetting van een klein stukje Brits grondgebied zou een belangrijke propagandazege zijn. De Duitsers richtten daarom hun blik op de Kanaaleilanden: een groep van vijf Britse eilanden voor de Franse kust.
Aangezien deze eilanden op slechts twintig kilometer van het bezette Frankrijk lagen, hadden de Duitsers bij een aanval een aanzienlijk voordeel. Ook de Britse militaire leiding realiseerde zich dit. Ze concludeerde dat er weinig strategische waarde lag in de verdediging van de Kanaaleilanden en de Britten trokken zich terug naar Engeland. De bewoners van de eilanden werden weerloos achtergelaten, waarna ze al snel door Duitse troepen werden bezet.
Het tunnelcomplex van Jersey
Om te voorkomen dat Hitler zijn pas behaalde overwinning zou verspelen, liet hij grote aantallen soldaten, wapens en bouwmaterialen overkomen om van de Kanaaleilanden een ondoordringbaar fort te maken.
Wil je niets missen? Volg National Geographic op Google Discover en voeg toe als voorkeursbron om onze verhalen vaker te zien in je Google-feed!
Op het grootste eiland, Jersey, groeven de Duitsers een enorm tunnelcomplex uit in de rotsen. De gangen, tot wel een kilometer lang en vijftig meter diep, moesten geschut beschermen tegen geallieerde luchtaanvallen. Het zware werk werd grotendeels uitgevoerd door dwangarbeiders uit Rusland, Oekraïne en Polen, onder wie krijgsgevangenen, tieners en oudere mannen.
Leven onder de bezetting
Terwijl Duitse troepen deze gangenstelsels vulden met munitie en voorraden, was het dagelijks leven op Jersey compleet op zijn kop gezet. Op een bevolking van ongeveer vijftigduizend inwoners waren ongeveer 11.500 Duitse militairen gestationeerd; een verhouding van één soldaat op vier burgers. Dat betekende dat de inwoners dagelijks hun bezetters tegen het lijf liepen.
Voor veel eilandbewoners was openlijk verzet geen vanzelfsprekende keuze. Zij voelden zich in de steek gelaten door Groot-Brittannië en wilden voorkomen dat zij of hun familie het doelwit zouden worden van Duitse vergeldingsacties. Sommigen probeerden daarom zo onopvallend mogelijk door de oorlog te komen, door Duitse soldaten vriendelijk te begroeten of zelfs vriendschappen met hen te sluiten.
Binnen enkele jaren was de eilandgemeenschap verdeeld geraakt. Sommigen nodigden Duitse soldaten uit bij hen thuis, of begonnen zelfs een relatie. Anderen bleven verzet bieden: ze verspreidden illegaal nieuws uit Engeland of hielpen ontsnappers van het eiland weg te komen.
Radio's, verraad en wantrouwen
Radio's vormden een bijzonder gevoelig onderwerp: BBC-uitzendingen waren voor veel eilandbewoners de enige betrouwbare bron van nieuws. Duitsland legde een verbod op het bezit van radio's, maar veel mensen hielden er stiekem een in huis.
Om het vertrouwen van hun bezetters te winnen, kwam het geregeld voor dat mensen hun buren, kennissen of zelfs vrienden aan de Duitsers verraadden. Sommigen werden hiertoe gedreven door armoede en honger: de Duitsers beloofden namelijk meer proviand wanneer iemand hen zou inlichten over inwoners met een radio.
Tientallen eilandbewoners werden gedeporteerd naar gevangenissen en concentratiekampen op het vasteland. De bezetting leidde geleidelijk tot een sfeer van wantrouwen; niemand wist precies wie te vertrouwen was. Geruchten en verklikkers zorgden ervoor dat mensen voortdurend op hun hoede waren.
Overleven tijdens de oorlog
Naarmate de oorlog vorderde, raakten voorraden steeds schaarser. De bewoners van Jersey moesten creatief zijn als ze de oorlog wilden overleven. Van gordijnen werden 'nieuwe' kleren gemaakt, en tuinslangen werden als fietsbanden gebruikt. Ook voedsel werd steeds schaarser, waardoor de bewoners hun rantsoenen zorgvuldig moesten verdelen.
Aanvankelijk weigerde de Britse regering hulp te sturen, uit angst dat die bevoorrading ook het Duitse leger op de been zou houden. Een hongersnood dreigde, totdat het Rode Kruis in 1944 ingreep.
De bevrijding en de nasleep
In mei 1945 werden de Kanaaleilanden bevrijd. De oorlog was voorbij, maar met het vertrek van de Duitse bezetters ontstond ruimte voor een ander conflict: de inwoners van Jersey wilden vergelding voor degenen die de Duitsers hadden geholpen.
De woede was zelfs zo groot dat sommigen het heft in eigen handen namen. Een voorbeeld is het verhaal van Marjorie Robbins en haar dochter Joan, die vanwege hun nauwe banden met de Duitsers bijna werden gelyncht door een menigte. Alleen door tussenkomst van politie en militairen werden zij gered.
Achteraf lijkt het makkelijk om de bevolking van Jersey in te delen in verzetshelden en verraders. De verhalen in de Jersey War Tunnels laten echter zien dat de werkelijkheid vaak veel ingewikkelder was. Onder de constante dreiging van honger, geweld en vergelding moesten bewoners dagelijks keuzes maken om zichzelf en hun familie in leven te houden.
Meer ontdekken? Krijg onbeperkt toegang tot National Geographic Premium en steun onze missie. Word vandaag nog lid!
Jim is editor voor National Geographic. Hij studeerde sociale geografie, en specialiseerde zich in duurzaamheid en groene steden. Schrijven is zijn passie; hij ziet in elk verhaal – hoe klein ook – een kans om de wereld beter te begrijpen. In zijn vrije tijd bezoekt hij graag concerten en filmhuizen, of gaat hij hardlopen.
