‘Ik heb geen diefstal gepleegd… ik heb mijn mond niet tegen iemand laten spreken… ik heb de vrouw van een man niet onteerd.’ Deze woorden uit het Egyptische Dodenboek moesten bewijzen dat de overledene een rechtvaardig leven had geleid en daarom een plek in het hiernamaals verdiende. Rechtvaardigheid speelde een centrale rol in het oude Egypte. Maar hoe ging de samenleving om met misdaad, rechtszaken en zware misdrijven?
Rechtspraak in het oude Egypte
Aan het hoofd van de Egyptische rechtsstaat stond de farao. Hij had de taak om de goddelijke orde (ma’at) over te brengen naar zijn onderdanen. Hij werd hierbij geholpen door de vizier: zijn rechterhand en de ‘profeet van Ma’at’. De vizier stond aan het hoofd van de uitgebreide Egyptische bureaucratie en rechtspraak.
Het oude Egypte was een bureaucratische samenleving waar wetten en recht een belangrijke rol speelden. Ondanks de uitgebreide Egyptische archieven zijn er geen geschreven wetten van voor 700 v.C. teruggevonden, wat bij sommige historici de vraag oproept óf de Egyptenaren wel gebruikmaakten van geschreven wetten.
De huidige kennis van het Egyptische rechtssysteem komt uit testamenten, procesverslagen, koninklijke edicten, contracten én teksten die naar de niet-teruggevonden wetteksten refereren. Ook lokale archieven, zoals dat van de werkgemeenschap Deir el-Medina, bieden een bijzonder inkijkje in het Egyptische rechtssysteem.
Rechtspraak zonder advocaten
In Deir el-Medina leefden gespecialiseerde ambachtslieden die door de staat betaald werden om aan de graftombes in de Vallei der Koningen te werken. Uit de goed bewaarde archieven van deze gemeenschap blijkt dat het recht in het oude Egypte lokaal werd gesproken. Zo was er in iedere gemeenschap een knbt (raad) die recht sprak.
Wil je niets missen? Volg National Geographic op Google Discover en voeg toe als voorkeursbron om onze verhalen vaker te zien in je Google-feed!
In Deir el-Medina bestond deze uit de twee opzichters en de schrijver of griffier. Advocaten en aanklagers waren er niet. Een slachtoffer moest zelf bij de knbt een zaak aankaarten, en bewijzen aandragen. Een aangeklaagde moest zichzelf verdedigen. De knbt ondervroeg vervolgens beide partijen – en eventuele getuigen – onder ede. Loog je onder ede? Dan werden je neus en/of oren afgesneden.
Straffen moesten afschrikken
Werd je schuldig bevonden? Dan kon je je borst natmaken. Misdrijven werden in het oude Egypte namelijk zwaar bestraft. Men kende echter geen gevangenisstraffen, waardoor je een lijfstraf (stokslagen, verminking) en/of een financiële straf (boetes, dwangarbeid) opgelegd kreeg. In feite was laatstgenoemde ook een lijfstraf: bij hoge boetes moest men verkapte slavenarbeid verrichten om de schulden af te betalen.
Straffen hadden, net zoals tegenwoordig, ook een preventieve en afschrikwekkende functie. Het midden-Egyptische woord voor straf (sb’yt) is ook te vertalen als ‘les’ of ‘leren’. De doodstraf werd volgens de archieven – vergeleken met andere Oosterse samenlevingen – daarom maar relatief weinig opgelegd.
Wanneer volgde de doodstraf?
Hoogverraad, samenzwering, grafroverij en moord werden wél met de doodstraf bestraft. Dit werd namelijk als een misdrijf tegen de staat en de farao gezien. Moord en diefstal uit een tempel konden ook met de doodstraf bestraft worden.
De Stela van Verbanning uit de 21e dynastie (1069-945 v.C) beschrijft: ‘Ieder persoon die voor je verschijnt, die een levend persoon heeft gedood, zul je vernietigen. Je zult hem doden.’
Het Nauri Decreet van Seti beschrijft dat ‘de straf uitgevoerd zal worden door hem (de veroordeelde) op een spies te plaatsen.’ De veroordeelde wordt door zijn eigen gewicht dieper op de spies gedrukt en sterft zo een langzame en uiterst pijnlijke dood. In religieuze teksten worden verder ook verdrinking, onthoofding en het voeren aan krokodillen als vormen van de doodstraf genoemd.
Diefstal kon duur uitpakken
In de archieven van Deir el-Medina worden verschillende diefstallen besproken. Deze werden vaak met een boete bestraft. De dief moest de gestolen spullen teruggeven en vervolgens een boete betalen die kon oplopen tot vier keer de waarde van de gestolen goederen.
Had men echter iets van de staat gestolen? Dan kon men zwaardere straffen verwachten. De boete kon oplopen tot tachtig tot honderd keer de waarde van de gestolen goederen. Daarnaast zijn er ook bronnen die beschrijven dat een dief geslagen werd, dwangarbeid moest verrichten of zelfs de doodstraf kreeg.
Mishandeling, verkrachting en overspel
Mishandeling was ook een strafbaar feit in het oude Egypte. Dit werd bestraft met (stok)slagen of dwangarbeid. Smaad en laster werden met honderd stokslagen bestraft. Hoewel overspel en verkrachting meerdere keren in de archieven van Deir el-Medina genoemd worden, is het niet bekend of en hoe de beklaagden bestraft werden.
De Griekse schrijver Herodotus (485-425 v.C.) schrijft over het oude Egypte: ‘Ook hun wetten met betrekking tot vrouwen waren streng. Want als een man een vrije, getrouwde vrouw had verkracht, schreven zij voor dat hij gecastreerd moest worden… maar als een man overspel pleegde met instemming van de vrouw, schreven de wetten voor dat de man duizend slagen met de roede moest ontvangen, en dat de neus van de vrouw moest worden afgesneden.’
Meer ontdekken? Krijg onbeperkt toegang tot National Geographic Premium en steun onze missie. Word vandaag nog lid!
Jurre is als Digital Editor actief voor alle digitale kanalen van National Geographic. Door zijn brede interesse en journalistieke achtergrond is hij van alle markten thuis, al gaat zijn hart toch wat sneller kloppen van verhalen over reizen, geschiedenis en natuur. In zijn vrije tijd gaat hij graag met de backpack op stap óf ontdekt hij, thuis aan de keukentafel, kerkers en kastelen in Dungeons & Dragons.
