Archeologen wisten al dat in de Atbaiwoestijn, tussen de Nijl en de Rode Zee, grote stenen grafmonumenten lagen. Maar satellietbeelden laten nu zien hoe uitzonderlijk groot hun aantal is: onderzoekers brachten bijna driehonderd steencirkels in kaart, waarvan het merendeel niet eerder bekend was. Sommige zijn meer dan zestig meter breed. De vondsten werpen nieuw licht op nomadische gemeenschappen die duizenden jaren geleden door het huidige Egypte en Soedan trokken – een wereld die archeologisch lang in de schaduw stond van de farao’s en piramiden langs de Nijl.
Voor wie werden deze enorme steencirkels gebouwd?
De steencirkels dienden als graf voor ‘nomaden uit de elite’, aldus Maria Carmela Gatto, een nubioloog aan de Poolse Academie van Wetenschappen en een van de auteurs van het nieuwe onderzoek, dat in het voorjaar werd gepubliceerd in het tijdschrift African Archaeological Review.
Binnen een nomadische cultuur zijn graven een van de weinige bouwwerken die de moeite waard zijn om te bouwen. ‘Als je rondtrekt, heb je niks aan een paleis of een tempel, maar een begraafplaats is altijd nodig,’ zegt ze.
De bevindingen uit het nieuwe onderzoek vullen ‘een leemte in de archeologische kaart van prehistorisch Noordoost-Afrika’, zegt Julien Cooper, egyptoloog en nubioloog aan de Macquarie University in Sydney (Australië) en hoofdauteur van de studie.
Stefano Costanzo, geo-archeoloog en specialist in de Egyptische Woestijn aan de Universiteit van Milaan in Italië, die niet bij het onderzoek betrokken was, beaamt dat de bouwwerken zeer waarschijnlijk uit steen opgetrokken graven waren. Hij noemt het onderzoek ‘opmerkelijk’ en zegt dat het helpt ‘de hoge dichtheid van grafmonumenten in het woestijnlandschap’ aan het licht te brengen.
Een opgegraven steencirkel biedt het eerste antwoord
Een van de steencirkels in de Atbaiwoestijn in Egypte werd in 2010 al door Poolse archeologen ontdekt. Het monument, Wadi Khashab genaamd, heeft een diameter van ruim achttien meter.
Opgravingen binnen de cirkel brachten al snel aan het licht dat het om een enorm graf ging. Er lag een volwassene begraven, met in de nabije omgeving het graf van een klein kind dat honderden jaren later was begraven.
In dezelfde cirkel vonden archeologen ook overblijfselen van gedomesticeerde schapen en runderen. Koolstofdatering van materiaal uit de graven liet zien dat de structuur waarschijnlijk rond 5000 v.C. werd gebouwd en tot ongeveer 2000 v.C. in gebruik bleef.
Satellietbeelden onthullen honderden steencirkels
Vervolgonderzoek bracht nog eens 280 steencirkels aan het licht, waarvan het merendeel tot dan toe onbekend was. De cirkels varieerden in grootte van vijf tot tachtig meter in doorsnede en liggen verspreid over een woestijngebied dat zich strekt over meer dan 960 kilometer, maar lijken geconcentreerd te zijn rond gebieden waar vroeger tijdelijke waterpartijen waren.
De onderzoekers schatten dat één persoon meer dan 160 werkdagen van acht uur nodig zou hebben gehad om de grotere bouwwerken te voltooien, maar dat een groep van vijftig mensen dit waarschijnlijk in drie dagen had kunnen doen.
‘Dit zegt echt iets over een niveau van sociale organisatie en het bundelen van middelen dat soms niet wordt beschouwd als een kenmerk van oude woestijnculturen van herders, ver weg van vruchtbare rivieren,’ zegt Cooper.
Een vergeten wereld buiten de Nijlvallei
Dit nieuwe onderzoeksproject maakt deel uit van een breder initiatief om meer te weten te komen over de culturen die ooit in de Atbaiwoestijn bloeiden. Een groot deel van de woestijn ligt in het huidige Soedan, waar aanhoudende oorlog en illegale mijnbouwactiviteiten opgravingen gevaarlijk maken.
Maar het gebied is ook onderbelicht gebleven vanwege zijn veel bekendere buren. ‘Het meeste archeologische onderzoek vond altijd plaats langs de Nijl,’ zegt Gatto. De Nijl staat vol met piramiden en grote tempels. ‘We proberen de woestijnkant van het verhaal aan het geheel toe te voegen,’ zegt ze.
Wat eeuwenoude rotskunst over de woestijnbewoners vertelt
Ook vandaag de dag zwerven er nog nomaden in de woestijn rond, en tijdens verkenningswerkzaamheden is oude rotskunst ontdekt die in rotswanden en op rotspunten is gegraveerd en dieren afbeeldt zoals runderen, giraffen, geiten en honden.
Op een onlangs ontdekte rotswand is zelfs een ‘vloot’ van boten afgebeeld, wat erop wijst dat de makers ervan contact hadden met zeevarende handelaren uit het Nijlgebied. De kunst dateert van het vroege neolithicum, zo’n 12.000 jaar geleden, tot ongeveer 3100 v.C., toen de eerste farao van Egypte, Narmer, zijn heerschappij over Egypte consolideerde.
De Atbai lag in wat destijds Nubisch grondgebied was en werd waarschijnlijk regelmatig gebruikt voor de winning van goud, een mineraal dat de oude Egyptenaren met het goddelijke associeerden. De Egyptenaren hoorden over deze nomaden via Nubische handelaren die in de woestijn werkzaam waren, of kwamen hen tegen tijdens de winning van het goudrijke gesteente in de Atbaiwoestijn.
Deze nomaden waren beter georganiseerd dan lang werd gedacht
‘Hoewel ze werden beschreven als schuw en ongrijpbaar, werden de volken van de Oost-Nubische woestijnen beschouwd als bewoners van droge gebieden met legendarische vaardigheden op het gebied van navigatie en het aanleggen van nederzettingen,’ zegt Costanzo.
De nieuwe gegevens uit de satellietbeelden laten zien dat deze veehouders ook mensen waren die goed samenwerkten en die gezamenlijk de woestijn bezaaiden met honderden stenen bouwwerken.
De bevindingen bieden archeologen meer inzicht in de begrafenisrituelen van deze onderbelichte, weinig bekende prehistorische cultuur die de onherbergzame woestijn tot hun thuis maakte. ‘Als je graven, mummies, goud en piramides hebt, wil je natuurlijk ook de rest van de bevolking leren kennen,’ voegt Gatto toe. ‘Nu is het moment daar.’
Meer ontdekken? Krijg onbeperkt toegang tot National Geographic Premium en steun onze missie. Word vandaag nog lid!
Willeke van Doorn studeerde journalistiek, reisde een tijdje de wereld rond en kwam uiteindelijk via de Verenigde Staten, Australië en Nieuw-Zeeland bij de redacties van Quest en National Geographic. Ze is nieuwsgierig naar de wereld, gaat het liefst elke maand even op reis en neemt dan ook altijd haar hardloopschoenen mee.
