Op 26 juni 1284 verdwijnen volgens een eeuwenoude overlevering 130 kinderen uit de Saksische stad Hamelen. Ze lopen achter een mysterieuze fluitspeler aan en worden nooit meer teruggezien. Het verhaal is een bekend sprookje, maar historische bronnen suggereren dat achter de beroemde legende een werkelijke gebeurtenis schuilgaat.
Een rattenplaag in Hamelen
In de zomer van 1284 is Hamelen in rep en roer. Grote ratten teisteren de Duitse stad: ze rennen door de straten, verwoesten voorraden en bijten de inwoners. Het stadsbestuur is wanhopig, want de ratten zijn niet weg te krijgen. Maar dan komt er plotseling hulp uit onverwachte hoek. Een onbekende jongeman, gekleed in excentrieke, kleurrijke kleding, biedt de stad zijn hulp aan. Hij beweert het probleem te kunnen oplossen en vraagt daarvoor een wedde van duizend gulden. Het stadsbestuur stemt direct toe.
De jongeman loopt de straat op en haalt een fluit tevoorschijn. Zodra hij begint te spelen, komen de ratten uit alle kanten aanlopen. Fluitend loopt de man, gevolgd door een lange stoet ratten, de stad uit. Hij zet koers naar de rivier de Weser, waar alle ratten verdrinken.
Een verbroken belofte
De inwoners van Hamelen zijn euforisch. Maar als de jongeman zijn wedde komt innen, krabbelt het stadsbestuur op zijn belofte terug. Het biedt de muzikant vijftig gulden aan. De fluitspeler weigert en waarschuwt het stadsbestuur dat het spijt gaat krijgen van de gebroken belofte.
In de vroege ochtend van 26 juni, de dag van Sint-Jan en Sint-Paulus, verschijnt de fluitspeler weer in Hamelen. Hij begint wederom te spelen, maar ditmaal verschijnen er geen knaagdieren om hem heen. Uit alle straten komen dansende kinderen tevoorschijn, die als betoverd om de fluitspeler heen blijven dansen.
De volwassenen staan aan de grond genageld: ze kunnen zich niet bewegen en kijken bevreesd toe hoe de fluitspeler 130 kinderen – waaronder de dochter van de burgemeester – de stadspoorten uitleidt. De jongeman leidt zijn jeugdige publiek echter niet naar de rivier, maar richting de Koppenberg ten oosten van de stad. In Hamelen kan men alleen toekijken hoe de kinderen langzaam uit het zicht verdwijnen.
Historische bronnen over de verdwijning
Tegenwoordig kennen we het verhaal van de Rattenvanger van Hamelen vooral als een sprookje van de gebroeders Grimm. Maar opmerkelijk genoeg lijkt het sprookje een historische kern te hebben.
Een van de oudste bronnen is een inscriptie die verwijst naar een verdwenen glas-in-loodraam in de kerk in Hamelen (1300 n.C). Het raam is tegenwoordig verloren gegaan, maar zou de volgende tekst hebben bevat: ‘Op de dag van Sint-Jan en Sint-Paulus vertrokken 130 kinderen uit Hamelen door allerlei gevaar naar de Koppenberg, waar ze verdwenen.’ In het stadsarchief van Hamelen luidt een van de weinige opschriften uit 1384: ‘Er zijn honderd jaar verstreken sinds onze kinderen vertrokken.’
Het Lüneburg-manuscript (circa 1430-1450 n.C) bevat een Latijnse tekst, geschreven door de monnik Heinrich van Herford, die verwijst naar een bijzondere gebeurtenis in de plaats Hamelen:
‘Er moet melding worden gemaakt van een zeer zeldzaam wonder dat zich in het stadje Hamelen, in het bisdom Mind, in het jaar des Heren 1284 op de dag van Sint-Jan en Sint-Paulus voordeed, toen een zekere jongeman van dertig jaar, knap en uiterst goed gekleed, de stad betrad. Hij begon op een zilveren fluit te spelen en alle kinderen die hem hoorden, 130 in getal, volgden hem door de poort naar de Koppenberg, waar ze verdwenen. De moeders van de kinderen renden van stad naar stad, maar vonden niets.’
Het Bamberg Manuscript, geschreven in 1553 door Hans Zeitlos, voegt nog toe: ‘Zodra de vrouwen op zoek gingen naar hun kinderen, zei de man dat hij over driehonderd jaar terug zou komen om meer kinderen mee te nemen... de mensen van Hamelen zijn bang dat hij in 1583 terugkeert.’
Een tekst op de gevel van het ‘Rattenfängerhaus’ in Hamelen (1602 n.C) voegt toe: ‘In het jaar 1284 – op 26 juni – de dag van Sint-Jan en Sint-Paulus – werden 130 kinderen – geboren in Hamelen – door een fluitspeler in veelkleurige kleding de stad uitgeleid. Nadat ze langs het Calvarieberg bij de Koppenberg waren gekomen, verdwenen ze voorgoed.’
Wat gebeurde er met de kinderen uit Hamelen?
Hoewel de details verschillen en de ratten pas in de zestiende eeuw aan het verhaal zijn toegevoegd, spreken alle historische bronnen over dezelfde gebeurtenis: een markante jongeman in een felgekleurde outfit neemt op de dag van Sint-Jan en Sint-Paulus de kinderen van Hamelen mee uit de stad.
Wil je niets missen? Volg National Geographic op Google Discover en voeg toe als voorkeursbron om onze verhalen vaker te zien in je Google-feed!
Historici bestudeerden allerlei potentiële oorzaken: ontvoering, hongersnood, een dansplaag, deelname aan een kinderkruistocht en de pest. Maar geen van deze verklaringen sneed hout. Er was simpelweg geen verband of sluitend bewijs te vinden.
Dat verandert in de twintigste eeuw als historici Wolfgang Wann en Jürgen Udolph beargumenteren dat de jeugd van Hamelen vrijwillig was vertrokken. En ze ontdekten ook waarheen: oostwaarts.
Op zoek naar kolonisten
In de dertiende eeuw bestaan grote stukken van Centraal-Europa uit ruig, onontgonnen gebied. Koning Ottokar II van Bohemen wil hier verandering in brengen en geeft bisschop Bruno von Schaumburg de opdracht om de ruige landen te cultiveren. Von Schaumburg gaat voortvarend aan de slag en sticht tussen 1247 en 1281 ruim tweehonderd nederzettingen in het gebied.
In zijn zoektocht naar nieuwe inwoners wordt de van oorsprong Saksische bisschop geholpen door lokators: deze ‘agenten’ gaan in Duitstalige gebieden op zoek naar jonge krachten die de te ontginnen gebieden kunnen bewerken.
Om boeren en ambachtslieden ertoe te bewegen huis en haard te verlaten, moet de lokator succesvol en overtuigend optreden: in fraaie kledij spiegelt hij zijn toehoorders een toekomst met land en belastingvoordelen voor. In Hamelen blijkt hij succesvol te zijn.
Bekende namen in Brandenburg en Moravië
Aan de hand van genealogische data ontdekten Wann en Udolph dat er rond Prignitz en Uckermark (Brandenburg) en in Moravië (het huidige Tsjechië) bijzonder veel nederzettingen liggen die vernoemd zijn naar Hamelen en andere plaatsen uit Saksen. In Saksen vind je bijvoorbeeld Biesterfelde, Dalhausen, Hamelspringe en Spiegelberg. In Brandenburg en Moravië liggen Boisterfelde, Dahlhausen, Hammelspring en Spiegelberg.
Daarnaast zijn er tussen Brandenburg en het huidige Estland – dat in de dertiende en veertiende eeuw door de Duitse Teutoonse ridderorde werd veroverd – tal van achternamen die hun oorsprong hebben in het Weserland: De Wesere, Hallermund en Adensen.
Vanaf de dertiende eeuw duiken er in Brandenburg en Moravië ook mensen met de achternaam Hamel of Quernhamel op – laatstgenoemde is een bijnaam van de stad Hamelen. Wat te denken van Thilo de Hamel, Wedego de Quernhamel en Hans Quernhamele?
Zo lijkt het erop dat het verhaal van de Rattenvanger van Hamelen een historische kern van waarheid bevat.
Meer ontdekken? Krijg onbeperkt toegang tot National Geographic Premium en steun onze missie. Word vandaag nog lid!
Jurre is als Digital Editor actief voor alle digitale kanalen van National Geographic. Door zijn brede interesse en journalistieke achtergrond is hij van alle markten thuis, al gaat zijn hart toch wat sneller kloppen van verhalen over reizen, geschiedenis en natuur. In zijn vrije tijd gaat hij graag met de backpack op stap óf ontdekt hij, thuis aan de keukentafel, kerkers en kastelen in Dungeons & Dragons.
