Hoewel maar weinig mensen haar naam zullen kennen, geldt Giulia Tofana al eeuwenlang als een van Europa's beruchtste vrouwelijke seriemoordenaars. Volgens de overlevering bracht deze Italiaanse apotheker tussen 1630 en 1655 met haar gif Aqua Tofana honderden mannen om het leven. Recent historisch onderzoek zet dat beeld echter op losse schroeven.
Vrouwen in een onvrije samenleving
In het zeventiende-eeuwse Italië was het leven voor vrouwen verre van eenvoudig. De samenleving werd gedomineerd door mannen, die vrijwel alle macht en zeggenschap bezaten.
Voor veel vrouwen bleef er weinig keuze over: ze werden uitgehuwelijkt aan een man die voor hen was uitgekozen. Zelfs dochters uit adellijke families golden als handelswaar, bestemd voor strategische huwelijken die zelden iets met liefde te maken hadden.
Rechten hadden vrouwen nauwelijks. Wie vastzat in een gewelddadig huwelijk, kon nergens terecht: noch bij de rechtbank, noch bij de kerk. Voor velen was weduwe worden de enige uitweg.
Vooral vrouwen uit de hogere klasse zagen daarin hun enige kans op vrijheid. Een dode echtgenoot betekende onafhankelijkheid, en volgens de overlevering was die vrijheid te koop in een klein flesje bij de apotheek.
Wie was Giulia Tofana?
Volgens recent archiefonderzoek heette Giulia Tofana waarschijnlijk eigenlijk Giulia Mangiardi. Ze verdiende de kost als wijze vrouw, genezeres, apotheker en huwelijksmakelaar. Ze bood waarzeggerij, zelfgemaakte cosmetica, huidcrèmes en liefdesdrankjes aan, en regelde huwelijken en vastgoedtransacties voor cliënten, waaronder leden van de Romeinse aristocratie.
Volgens overleveringen verkocht Giulia Tofana in haar apotheek parfum en schoonheidsproducten, maar ook haar eigen uitvinding: Aqua Tofana. Dit geurloze, smaakloze gif bood vrouwen een ogenschijnlijk veilige uitweg uit een uitzichtloos huwelijk.
De werking van Aqua Tofana
De flesjes met het dodelijke gif werden vermomd als wijwater of zelfs gezichtscrème, vaak verpakt in een flesje versierd met een afbeelding van Sint-Nicolaas, de heilige patroon van onder andere kinderen, zeelieden, armen, slagers en kooplieden.
Het gif bestond vermoedelijk uit arsenicum, belladonna en lood en kon een man met slechts enkele druppels binnen een paar dagen onopgemerkt doden. Het werkte langzaam, waardoor de man geleidelijk steeds zieker werd en zijn vrouw niet verdacht overkwam. Bovendien kreeg de stervende echtgenoot op deze manier de tijd om zijn zaken op orde te brengen en zijn zonden te bekennen.
Giulia Tofana begon haar gif in 1633 te verspreiden, en haar apotheek groeide al snel uit tot een winstgevend bedrijf. Het nieuws over het ‘bevrijdende’ brouwsel ging van mond tot mond, geholpen door andere vrouwelijke apothekers. Zo ontstond een geheim netwerk dat het gif door de stad verspreidde.
Een geheim vrouwennetwerk
Mangiardi's activiteiten wekten af en toe argwaan. Ze had een reputatie opgebouwd als heks, omdat men er vaak van uitging dat huwelijksmakelaars zwarte magie gebruikten om succesvolle huwelijken te sluiten.
Desondanks bleef Mangiardi's handel voortduren. Het was uiteindelijk haar stiefdochter, Gironima Spana, die zowel haar klantenkring als de gifhandel zou erven. Zij leidde het netwerk dat Aqua Tofana brouwde, het via vertrouwde tussenpersonen verkocht en het in het geheim door heel Rome verspreidde.
Historici beschrijven dit netwerk als onderdeel van een omvangrijke ondergrondse wereld van volksgenezers, astrologen, huwelijksmakelaars en apothekers die allerlei diensten verleenden aan vrouwen.
De ontmaskering van Giulia Tofana
Omdat de werking van het gif moeilijk te herleiden was, bleven de sterfgevallen jarenlang onopgemerkt. Op een dag kwam toch de waarheid naar boven. Een jonge vrouw had het gif in de soep van haar man gedaan, maar kreeg op het laatste moment spijt. Ze smeekte haar echtgenoot huilend om de soep niet op te eten, en dat wekte argwaan bij de man. Onder druk bekende ze alles en noemde ze Giulia Tofana als het meesterbrein achter een geheim netwerk van dodelijke middelen.
Niets missen van onze verhalen? Volg National Geographic op Google Discover en zie onze verhalen vaker terug in je Google-feed!
Volgens historische bronnen werd Giulia Tofana uiteindelijk gearresteerd en berecht. Daar zou aan het licht zijn gekomen dat ze meer dan zeshonderd mannen uit alle lagen van de bevolking had vergiftigd. Volgens verslagen ging het verhoor er hard aan toe en is het mogelijk dat ze het aantal slachtoffers heeft overdreven.
Was Giulia Tofana wel echt de dader?
Verschillende bronnen stellen dat Giulia Tofana samen met enkele van haar naaste handlagers werd geëxecuteerd, onder wie haar eigen dochter. De vrouwen zouden publiekelijk zijn gewurgd.
Recent onderzoek heeft echter aangetoond dat Giulia Tofana niet tot de veroordeelden behoorde. Volgens haar overlijdensakte stierf ze in 1651 op zeventigjarige leeftijd aan vermoedelijk natuurlijke oorzaken.
Historici vermoeden dat haar stiefdochter Gironima Spana wél werd veroordeeld. Zij werd samen met verschillende leden van haar netwerk in 1659 gearresteerd en op de Campo de' Fiori in Rome opgehangen.
Een onopgelost raadsel
Ondanks haar dood werd het drankje nog jarenlang geproduceerd en zaaide het flink wat angst. Zelfs bij de dood van wereldberoemde componist Wolfgang Amadeus Mozart, meer dan een eeuw later, kwam Aqua Tofana vermoedelijk weer bovendrijven. Zo zou hij tegen zijn vrouw Constanze hebben gezegd dat iemand hem met ‘Aqua Tofana had vergiftigd’.
Of het verhaal van Giulia Tofana werkelijk zo is verlopen, blijft onduidelijk. Niemand weet precies hoeveel mannen het slachtoffer werden van de aquetta. Er bestaan talloze versies, met andere namen, data en plaatsen. Sommige sterfgevallen waren mogelijk het gevolg van de vele ziekten die in het zeventiende-eeuwse Rome heersten.
Ook is nooit helemaal duidelijk geworden welke rol Giulia Mangiardi werkelijk speelde. Mogelijk groeide haar naam in de eeuwen daarna uit tot een verzamelnaam voor meerdere gifmengsters en hun geheime netwerk. Het mysterie blijft.
Meer ontdekken? Krijg onbeperkt toegang tot National Geographic Premium en steun onze missie. Word vandaag nog lid!
Anna werkt als editor voor National Geographic, en deed dat eerder voor Women’s Health en Runner’s World. Ze woont in Australië, waar ze dagelijks hardloopt langs de kust, zwemt in zee of lange wandelingen maakt met een flat white in de hand. Ze vindt het belangrijk om een gezonde levensstijl voor iedereen toegankelijk te maken.
