Het is een bijzonder gezicht: na ruim tachtig jaar duiken Duitse scheepswrakken uit de Tweede Wereldoorlog opnieuw op in de Donau. Door de aanhoudende hitte en droogte is het waterpeil zo ver gedaald dat ruim twintig wrakken boven het water uitsteken en één schip zelfs grotendeels op het droge ligt. Sommige bevatten nog altijd munitie en explosieven. Waarom brachten de Duitsers hier in 1944 hun eigen schepen tot zinken – en waarom vormen de wrakken juist nu opnieuw een probleem?
De wrakken maken deel uit van een groep van ongeveer tweehonderd Duitse schepen die in september 1944 bij de Servische haven Prahovo tot zinken werden gebracht. Dat deed de Duitse bemanning zelf, nadat hun terugtocht over de Donau was vastgelopen. Daarbij werd ook de vaarweg geblokkeerd.
De chaotische terugtocht van 1944
De Donau is na de Wolga de langste rivier van Europa en stroomt door tien landen voordat hij uitmondt in de Zwarte Zee. Tijdens de Tweede Wereldoorlog was de rivier een belangrijke transportader voor nazi-Duitsland: grondstoffen en oorlogsmaterieel werden er over grote afstanden vervoerd.
In augustus 1944 veranderde de situatie abrupt. Op 23 augustus zette de Roemeense koning Michaël dictator Ion Antonescu af. Roemenië beëindigde vervolgens de samenwerking met nazi-Duitsland en sloot zich aan bij de geallieerden. Voor Duitse eenheden rond de Zwarte Zee en de benedenloop van de Donau dreigde daarmee de terugweg te worden afgesneden.
Duitse schepen kregen opdracht stroomopwaarts terug te trekken. Dat mondde uit in een grootschalige evacuatie: meer dan vierduizend mensen bevonden zich aan boord van binnenvaartschepen, landingsvaartuigen, sleepboten en een hospitaalschip.
De Djerdapkloof, de belangrijkste uitweg voor het konvooi, was echter al in Sovjethanden. Vier pogingen om door te breken mislukten. In de nacht van 6 op 7 september 1944 begonnen Duitse bemanningen daarom bij Prahovo tientallen schepen af te zinken.
Explosieven maken de wrakken nog altijd gevaarlijk
De wrakken werden onder meer tijdens de lage waterstanden van 2003, 2022 en 2024 zichtbaar. Deze zomer zijn ze opnieuw bloot komen te liggen. Het waterpeil is zo ver gedaald dat scheepsrompen die normaal grotendeels onder water verdwijnen nu duidelijk zichtbaar zijn. ‘De situatie is buitengewoon,’ zegt maritiem onderzoeker Predrag Karović.
In de jaren na de oorlog zijn verschillende schepen geborgen, maar veel wrakken bleven liggen. Bij voldoende water kunnen binnenvaartschepen eromheen varen, maar zodra de Donau zakt, wordt de vaargeul smaller. De wrakken vormen dan een knelpunt voor het goederenverkeer.
Servië startte daarom een grootschalige operatie om een aantal van de gevaarlijkste wrakken te verwijderen, met financiering van de Europese Investeringsbank. Die schat dat de hinder voor de scheepvaart Servië jaarlijks miljoenen euro’s kost.
Het bergen is echter ingewikkeld. In en rond de schepen kunnen nog explosieven en niet-ontplofte munitie liggen, waarvan niet altijd bekend is waar en in welke toestand. ‘Deze operatie is buitengewoon veeleisend omdat de hoeveelheid en de plaatsing van explosieven in de wrakken onbekend blijven,’ zegt Karović.
De Donau zakt naar uitzonderlijk lage niveaus
De terugkeer van de wrakken is een zichtbaar gevolg van een veel groter probleem. Hoge temperaturen en een gebrek aan neerslag hebben de waterstanden van verschillende rivieren in Midden- en Oost-Europa sterk doen dalen. Dat raakt niet alleen de natuur, maar ook de scheepvaart en energievoorziening.
Wil je niets missen? Volg National Geographic op Google Discover en voeg National Geographic toe als voorkeursbron om onze verhalen vaker te zien in je Google-feed!
Klimaatverandering vergroot de kans op zulke droogte, maar niet alleen doordat er minder regen valt. In delen van Oost-Europa is op lange termijn geen duidelijke afname van de neerslag zichtbaar.
Een steeds ‘dorstigere’ atmosfeer
Wel is de lucht warmer geworden. ‘De temperaturen stijgen sterk in Europa, en daardoor wordt de atmosfeer dorstiger,’ zegt Sarah Kew, klimaatwetenschapper bij het KNMI en hoofdauteur van een studie van World Weather Attribution.
Warme lucht vergroot de verdamping uit bodem en vegetatie. Daardoor kan een periode met weinig regen sneller leiden tot een ernstig tekort aan bodemvocht. Volgens het onderzoek is de kans op een groot tekort aan bodemvocht zoals dat van deze zomer in Oost-Europa door klimaatverandering sterk toegenomen.
Rivieren vormen de laatste schakel in die keten. Wanneer de bodem uitdroogt, bereikt na regen minder water via afstroming de beken en rivieren. Het gevolg kan weken later nog zichtbaar zijn in lagere rivierstanden.
Geef de rivier de ruimte
Droogte is niet de enige verklaring voor de problemen. Europese rivieren zijn eeuwenlang rechtgetrokken, uitgediept, afgedamd en ingedijkt. Daardoor zijn op veel plekken natuurlijke uiterwaarden en zijkanalen verdwenen waarin water tijdelijk kon worden opgeslagen. ‘De Europese rivieren zijn al ziek,’ zegt Ulrich Eichelmann van natuurorganisatie Riverwatch. ‘Deze hittegolf maakt de schade alleen beter zichtbaar.’
Volgens ecologen kan herstel van uiterwaarden, zijkanalen en andere natuurlijke waterbuffers rivieren weerbaarder maken tegen zowel droogte als overstromingen. Water krijgt dan meer ruimte om in het landschap te blijven, in plaats van zo snel mogelijk te worden afgevoerd. ‘We moeten de rivieren herstellen en ze meer ruimte geven, want natuurlijke riviersystemen zijn natuurlijke koelsystemen,’ zegt Eichelmann.
De Duitse wrakken in de Donau zijn daarmee meer dan een tastbare herinnering aan de Tweede Wereldoorlog. Hun terugkeer laat ook zien wat er gebeurt wanneer hitte, droogte en een sterk aangepast riviersysteem samenkomen. Wat in 1944 op de bodem verdween, wordt door de veranderende omstandigheden opnieuw zichtbaar – en vormt tachtig jaar later nog altijd een probleem.
Meer ontdekken? Krijg onbeperkt toegang tot National Geographic Premium en steun onze missie. Word vandaag nog lid!
Jurre is als Digital Editor actief voor alle digitale kanalen van National Geographic. Door zijn brede interesse en journalistieke achtergrond is hij van alle markten thuis, al gaat zijn hart toch wat sneller kloppen van verhalen over reizen, geschiedenis en natuur. In zijn vrije tijd gaat hij graag met de backpack op stap óf ontdekt hij, thuis aan de keukentafel, kerkers en kastelen in Dungeons & Dragons.
