In de Middeleeuwen waren huizen doorgaans een stuk kwetsbaarder dan nu: houten muren en rieten daken zorgden ervoor dat brandgevaar altijd op de loer lag. Veel huizen uit die tijd zijn dan ook verloren gegaan in vernietigende stadsbranden. Maar sommige middeleeuwse huizen zijn wél goed bewaard gebleven – en soms zelfs nog bewoond. Dit zijn zes bijzondere middeleeuwse huizen die de eeuwen doorstonden.
1. De Proosdij – een van de oudste stenen huizen van Nederland
Een van de eerste stenen huizen van Nederland werd vanaf 1130 gebouwd in Deventer, in opdracht van bisschop Filip van Katzenelnbogen. Hij wilde een robuuste woning neerzetten voor zichzelf en zijn opvolgers, die goed te verdedigen was. Om dat te bewerkstelligen werden grote stukken vulkanisch gesteente uit de Eifel naar Nederland vervoerd.
Bijna 900 jaar later staan veel van de originele muren – met een gemiddelde dikte van meer dan een meter – nog overeind, al ligt de vloer wel een meter lager, op middeleeuws straatniveau. Op de begane grond van het huis is een mini-tentoonstelling ingericht, die je met een gids kunt bezoeken.
Een stenen woonhuis was in die tijd uitzonderlijk. Steen was destijds een kostbaar bouwmateriaal dat veelal alleen werd gebruikt voor kerken of stadsmuren. Veel huizen waren in die tijd, zoals in het middeleeuwse Amsterdam, gemaakt van hout.
2. Het Houten Huys – een zeldzaam houten huis in hartje Amsterdam
Veel houten huizen uit de beginjaren van Amsterdam zijn verloren gegaan bij de grote stadsbranden van 1421 en 1452. De houten muren en rieten daken zorgden ervoor dat vuur snel om zich heen kon slaan. Het Amsterdamse stadsbestuur besloot daarom in 1453 de stad te gaan ‘verstenen’. Dat hield in dat de zijkanten van woningen met baksteen bekleed moesten worden, en rieten daken werden vervangen door leien of dakpannen.
Daardoor verdwenen houten huizen grotendeels uit het straatbeeld, maar niet helemaal. Aan het Begijnhof 34 in Amsterdam staat het Houten Huys, een van de oudste houten huizen van de stad. Lange tijd dachten historici dat dit huis dateerde van net na de stadsbrand van 1452. Later bleek op basis van onderzoek naar de jaarringen van het hout dat het huis waarschijnlijk rond 1528 is gebouwd, driekwart eeuw na de verwoestende brand.
3. Warmoesstraat 90 – het middeleeuwse huis dat achter een gevel verstopt zat
In 2012 verloor het pand aan het Begijnhof in Amsterdam zijn titel als oudste huis van de stad. Min of meer per toeval werd in 2012 namelijk een houten huis gevonden dat nog ouder bleek te zijn. Nadat er in de Warmoesstraat een grote brand was uitgebroken, werden in de straat herstelwerkzaamheden uitgevoerd. Daarbij ontdekte een bouwinspecteur achter de stenen muur van Warmoesstraat 90 een tweede houten muur.
Jaarringenonderzoek van het hout wees uit dat dit huis rond 1485 gebouwd moet zijn geweest, na de grote stadsbrand in Amsterdam van 1452. Doordat het pand een nieuwere, negentiende-eeuwse gevel heeft, loop je er makkelijk voorbij zonder te weten dat het een van de oudste woonhuizen van Amsterdam is.
4. Huis Drakenburg – een middeleeuws stadskasteel aan de Oudegracht
Ook in het middeleeuwse Utrecht waren de meeste huizen opgetrokken uit hout. De enkele uitzonderingen daarop waren de stadskastelen: stenen woonhuizen van adellijke families, die vaak midden in het handelscentrum aan de Oudegracht lagen.
Huis Drakenburg is een van deze stadskastelen en een van de oudste woonhuizen van Utrecht. Vandaag de dag is het pand aan de Oudegracht – waarin nu een winkel is gehuisvest – een mix van oudere en nieuwere elementen. Er zijn nog muurdelen en balken overgebleven uit 1328, maar de voorgevel is relatief nieuw en dateert uit 1967.
Het eeuwenoude pand kende door de jaren heen veel verschillende functies: van woonhuis tot machinefabriek voor scheepsmotoren en Chinees-Indisch restaurant.
5. Stadskasteel Oudaen – een stenen stadskasteel uit de dertiende eeuw
Direct tegenover Huis Drakenburg staat nog een middeleeuws stadskasteel aan de Oudegracht. De familie Zoudenbalch gaf rond het jaar 1276 opdracht tot de bouw van het stenen woonhuis, waar in die tijd enkel de rijkere inwoners van Utrecht de middelen voor hadden.
Net als Huis Drakenburg was stadskasteel Oudaen door de eeuwen heen meer dan alleen een woonhuis. Het pand huisvestte ruim tweehonderd jaar een bejaardenhuis en werd daarna overgenomen door een studentenvereniging. Inmiddels kun je in het middeleeuwse huis een hapje eten in het grand-café.
6. De Moriaan – een van de oudste bakstenen huizen van Nederland
Een van de oudste bakstenen huizen van Nederland vind je in Den Bosch. De Moriaan – waar nu de VVV is gevestigd – is een zaalhuis dat gebouwd is aan het begin van de dertiende eeuw.
Verschillende elementen uit de Middeleeuwen zijn nog goed bewaard gebleven, zoals delen van de moer- en kinderbalken in de grote zaalruimte en de plafondbalken in de kelder.
Behalve een van de oudste huizen van de stad is de Moriaan ook een voormalig theater. In historische vermeldingen wordt het pand ook wel aangeduid als ‘Speelhuys’, een plek waar theatergezelschappen optraden.
Meer ontdekken? Krijg onbeperkt toegang tot National Geographic Premium en steun onze missie. Word vandaag nog lid!
Willeke van Doorn studeerde journalistiek, reisde een tijdje de wereld rond en kwam uiteindelijk via de Verenigde Staten, Australië en Nieuw-Zeeland bij de redacties van Quest en National Geographic. Ze is nieuwsgierig naar de wereld, gaat het liefst elke maand even op reis en neemt dan ook altijd haar hardloopschoenen mee.
