Hoe het Gemenebest ontstond uit het uiteenvallende Britse Rijk

De nieuwe koning van Groot-Brittannië, Charles III, komt aan het roer te staan van deze organisatie van voormalige kolonies. Maar het is niet langer vanzelfsprekend dat de Britse koninklijke familie het Gemenebest bestuurt – en dit is waarom.

Door Amy McKeever
Gepubliceerd 21 sep. 2022 21:06 CEST
Commonwealth Poster

Vroeg in de twintigste eeuw begon het ooit zo machtige Britse Rijk uiteen te vallen, omdat gebiedsdelen, waaronder Canada, Zuid-Afrika en India, streefden naar zelfbestuur. Deze landen bleven echter wel onderdeel van het Britse Gemenebest van Naties, dat nu alleen nog Gemenebest van Naties heet.

Foto door Swim Ink 2, LLC, Corbis, Corbis via Getty Images

Het overlijden van koningin Elizabeth II zette een historische machtswisseling in gang. Niet alleen in Groot-Brittannië, maar ook in 54 landen over de hele wereld die als lid van het Gemenebest van Naties, een internationale organisatie van voornamelijk voormalige Britse kolonies, banden hebben met de koninklijke familie.

De verandering was het meest tastbaar voor de veertien leden die bekendstaan als Commonwealth realms en die de Britse vorst nog steeds als staatshoofd erkennen. In de dagen na de dood van de koningin brachten de leiders van die landen, waaronder Canada, Australië en Nieuw-Zeeland, proclamaties uit waarin ze zich trouw verklaarden aan Charles III, de opvolger van Elizabeth, als hun officiële staatshoofd. (Dit gebeurt er na het overlijden van koningin Elizabeth II.)

Er was echter één Commonwealth realm, dat aankondigde van plan te zijn een referendum te houden over de vraag of de Britse monarch nog langer als staatshoofd moest worden erkend. ‘Dit is geen vijandigheid of een verschil van mening tussen Antigua en Barbuda en de monarchie,’ zei Gaston Browne, premier van het Carabische land tegen ITV News. ‘Dit is de laatste stap om de cirkel van onafhankelijkheid te voltooien en een volledig soevereine natie te worden.’

Koningin Elizabeth II, hier met haar echtgenoot prins Philip, ontvangt een boeket van een lid van een jongerenorganisatie bij aanvang van haar koninklijk bezoek aan Barbados in 1966. Koninklijke reizen worden van groot belang geacht voor het kweken van goodwill voor de monarchie in Commonwealth realms.

Foto door Bride Lane Library, Popperfoto via Getty Images, Getty Images

Maar ook voor de veertig gemenebestlanden die de Britse monarch niet als staatshoofd erkennen, waaronder India, Singapore en Kenia, breekt met het overlijden van de koningin een nieuw tijdperk aan. Voor hen is Charles III het nieuwe hoofd van de organisatie die zich inzet voor milieu- en natuurbescherming, het stimuleren van handel en het ondersteunen van de democratie over de hele wereld.

Weet je eigenlijk niet wat nou precies het verschil is tussen de leden van het Gemenebest en Commonwealth realms, of wat nou de rol is van de Britse monarch in hun bestuur? Je bent de enige niet. Dit is een overzicht van het ontstaan van de organisatie die door historicus W. David McIntyre ooit werd beschreven als een ‘los verband van staten die een vaak ondefinieerbare relatie hebben met Groot-Brittannië en elkaar.’

Een groepsfoto van de Commonwealth Prime Ministers Conference in Londen op 6 september 1966. Leiders van de lidstaten van het Gemenebest komen nog steeds met regelmaat bijeen tijdens de tweejaarlijkse Commonwealth Heads of Government Meeting.

Hoe het Gemenebest ontstond

Het Gemenebest van Naties werd geboren uit de langzame desintegratie van het Britse Rijk, dat op zijn hoogtepunt aan het eind van de negentiende eeuw een vijfde van het aardoppervlak besloeg. Het reikte van Hongkong tot het Caribisch gebied en besloeg een groot deel van zuidelijk en Oost-Afrika. Koningin Victoria, die als bestuurder een grote rol speelde bij het bijeenhouden van het rijk, werd in 1877 keizerin van India.

Maar al tijdens de uitbreiding van het rijk waren er kolonies die de bemoeienis zat waren. In 1864 begonnen vertegenwoordigers van de drie Britse kolonies in het huidige Canada met onderhandelingen om te fuseren tot een confederatie met zelfbestuur. De gebieden (Nova Scotia, New Brunswick en Canada) vreesden mogelijke agressie vanuit de Verenigde Staten en wilden in staat zijn hun eigen verdedigingsmacht op te richten. Daarnaast wilden ze dat er vrij handelsverkeer was met hun zuidelijke buurland.

Uit angst voor een nieuwe revolutie zoals degene die het bijna een eeuw daarvoor verloor, ging Groot-Brittannië in juli 1867 akkoord met de eisen van de kolonisten. Maar het rijk deed geen afstand van het bestuur over het gebied: het verenigde Canada werd een Britse ‘dominion’. Dit hield in dat Canada zelfbestuur had, maar dat de wetten van het land nog steeds Britse goedkeuring nodig hadden, waardoor de Britse monarch een vetorecht had. In de daaropvolgende decennia werden ook andere grotendeels witte Britse kolonies dominions, zoals Australië, Nieuw-Zeeland, Newfoundland, Zuid-Afrika en de Ierse Vrijstaat (nu de Republiek Ierland).

Maar in de nasleep van de Eerste Wereldoorlog zorgde het opkomende nationalisme in de dominions, die aan de kant van Groot-Brittannië hadden meegevochten, voor een verlangen naar meer dan alleen zelfbestuur. In 1926 kwamen Groot-Brittannië en de dominions overeen dat ze allemaal een gelijke status hadden ‘verenigd door een gezamenlijke trouw aan de Kroon.’ De verklaring, die in 1931 werd geformaliseerd met het Statuut van Westminster, vormde de openingszet voor de officiële oprichting van de Britse Gemenebest van Naties.

Koningin Elizabeth II en haar echtgenoot, de Duke of Edinburgh, wonen een ceremonie bij in New Delhi tijdens een koninklijke reis door India rond januari 1961. India zweert geen trouw aan de Britse monarch, maar erkent Charles III wel als hoofd van het Gemenebest van Naties.

Foto door Popperfoto via Getty Images, Getty Images

Naar een modern Gemenebest

Het zou nog ongeveer twee decennia duren voordat het Gemenebest ontstond in zijn huidige vorm, door de opkomst van de onafhankelijkheidsbeweging in India. Dit land nam in 1926 deel aan gesprekken, maar ondertekende het verdrag voor de blijvende erkenning van de Britse monarchie niet. Een beweging onder leiding van Mahatma Gandhi streed voor de volledige onafhankelijkheid en afschaffing van het koloniale bewind.

Foto door Popperfoto via Getty Images, Getty Images

India werd in 1947 onafhankelijk, maar bleek niet bereid om zich volledig van Groot-Brittannië af te keren. Twee jaar later vroeg het land het lidmaatschap aan van het Gemenebest, onder enkele voorwaarden. India zou koning George VI als hoofd van het Gemenebest aanvaarden, maar zou als eerste deelnemende land geen trouw zweren aan de kroon. (Hoe door het eind van het Britse koloniale bestuur twee soevereine naties ontstonden – India en Pakistan.)

De toenmalige premier Jawaharlal Nehru gaf een speech in het Indiase parlement waarin hij het besluit toelichtte: ‘In de huidige wereld, waarin zich zoveel ontregelende krachten voordoen en waarin we vaak op het randje van oorlog verkeren, lijkt het mij niet veilig om uit welke bestaande verbintenis dan ook te stappen.’ 

De lidstaten gingen akkoord met de Indiase voorwaarden en in 1949 stelden ze de London Declaration op, waardoor India, Pakistan en Ceylon (het huidige Sri Lanka) mochten deelnemen ‘als vrije en gelijkwaardige leden.’ De verklaring betekende een hervorming van het Gemenebest van Naties, waardoor ook andere onafhankelijke landen konden toetreden zonder trouw aan de kroon te zweren.

Koningin Elizabeth II tijdens een koninklijk bezoek aan Canada in september 1984. Als Commonwealth realm erkent Canada de Britse monarch als staatshoofd, hoewel uit recente onderzoeken blijkt dat maar liefst de helft van de Canadezen vindt dat het tijd wordt hier verandering in te brengen.

Leden van het Gemenebest

Vandaag de dag telt het Gemenebest 54 leden. De organisatie houdt zich bezig met onder meer handel, milieu- en natuurbescherming en onderwijs. Leden hebben geen verplichtingen ten opzichte van elkaar, maar zijn onderling verbonden door hun gedeelde waarden – en vaak ook door hun gedeelde geschiedenis als voormalige Britse kolonie.

Er is het nodige verloop geweest in de ruim zeventig jaar dat het Gemenebest bestaat. Ierland trok zich in 1949 terug uit de organisatie, toen het land officieel een republiek werd, terwijl landen als Fiji en Nigeria werden geschorst toen autocratische heersers het in die landen voor het zeggen hadden. Mozambique en Rwanda werden als enige twee landen zonder historische band met het Britse rijk lid van de organisatie, in respectievelijk 1995 en 2009. Beide landen hoopten te profiteren van de diplomatieke en economische banden die het lidmaatschap met zich meebrengt.

Veel andere landen werden sinds het midden tot het eind van de twintigste eeuw lid van het Gemenebest nadat ze onafhankelijk werden van Groot-Brittannië, bijvoorbeeld Barbados, Cyprus en Singapore. Papoea-Nieuw-Guinea werd lid nadat het onafhankelijk werd van Australië, een voormalig Brits dominion. Naar voorbeeld van India kozen de meeste landen ervoor om geen trouw te zweren aan de Britse monarchie.

Maar er zijn veertien leden die de vorst nog wel erkennen. Deze zogenaamde Commonwealth realms zijn Australië, de Bahama’s, Belize, Canada, Grenada, Jamaica, Nieuw-Zeeland, Papoea-Nieuw-Guinea, Saint Kitts en Nevis, Saint Lucia, Saint Vincent en de Grenadines, de Salomonseilanden, Tuvalu, het Verenigd Koninkrijk en (in ieder geval voorlopig) Antigua en Barbuda. (Dit is de reden dat het portret van koningin Elizabeth nog steeds op het geld staat van enkele voormalige Britse kolonies.)

De rol van de Britse monarch in het Gemenebest

De Britse vorst staat niet automatisch aan het hoofd van het Gemenebest. De functie is officieel niet overerfbaar; de lidstaten moeten daarover stemmen. In 2018 maakte de organisatie bekend dat prins Charles zijn moeder zou opvolgen (net als zij haar vader had opgevolgd), maar dat hoeft voor toekomstige monarchen niet het geval te zijn.

De functie is hoe dan ook slechts een symbolische. Er is een bureaucratische organisatie die gaat over de dagelijkse gang van zaken binnen de organisatie. De rol van de koningin was vooral om de banden tussen de lidstaten te versterken door regelmatig koninklijke bezoeken af te leggen. (Waarom het allerminst vanzelfsprekend was dat Elizabeth II koningin werd van modern Groot-Brittannië.)

De rol van de monarch is in de Commonwealth realms ietsje anders. Hoewel deze landen geen deel uitmaken van Groot-Brittannië (en ze hun eigen regering kiezen), zweren deze landen nog wel trouw aan de Britse vorst. De koning wordt in de Commonwealth realms vertegenwoordigd door gouverneurs-generaal, die het werkelijke staatshoofd zijn en ceremoniële taken verrichten als het goedkeuren van wetgeving en het aanstellen van ministers, ambassadeurs en rechters.

Maar ook deze rol is voornamelijk ceremonieel. Veel landen kiezen een eigen gouverneur-generaal (die vervolgens door de koning wordt goedgekeurd en aangesteld) en adviseren deze vervolgens over de invulling van hun taken. Wel wijst de Amerikaanse denktank Council on Foreign Relations erop dat de gouverneur-generaal wel degelijk in staat is om in uitzonderlijke situaties de regering te overrulen. Zo ontsloeg de toenmalige Australische gouverneur-generaal John Kerr in 1975 premier Gough Whitlam om een parlementaire impasse te doorbreken, wat leidde tot een constitutionele crisis.

Huidige relevantie

In de afgelopen jaren is in sommige Commonwealth realms discussie ontstaan over een mogelijke koerswijziging – vooral in de voormalige kolonies in het Caribisch gebied en in de Grote Oceaan, waar jongere mensen het Gemenebest zien als een koloniaal overblijfsel.

In de jaren zeventig besloten Guyana, Trinidad en Tobago en Dominica dat de Britse monarch niet langer hun staatshoofd was, maar ze bleven wel in het Gemenebest. Andere landen volgden en Barbados was in 2021 het eerste land in bijna dertig jaar dat afstand deed van de koningin als staatshoofd. (Het ‘Little England’ van de Cariben wilde zich al lange tijd bevrijden van het British bestuur.)

Er wordt vermoed dat het besluit van Barbados het begin zou kunnen betekenen van een nieuwe golf van republikeins sentiment. Hoogleraar geschiedenis Richard Drayton van King’s College London, zei tegen de New York Times dat het besluit van Barbados ‘een kantelpunt zou kunnen zijn’ voor andere landen als Jamaica, Saint Lucia, en Saint Vincent en de Grenadines.

En intussen overwegen zelfs de voormalige dominions of ze hun band met de koninklijke familie niet moeten wijzigen. Australië deed dit bijna daadwerkelijk, toen 45 procent van de kiezers bij een referendum in 1999 voorstander bleek van het beëindigen van de rol van koningin Elizabeth als staatshoofd. Uit een onderzoek uit februari 2021 bleek dat 55 procent van de Canadezen vindt dat de Britse koninklijke familie geen rol van betekenis meer speelt in hun leven. De helft van de ondervraagden zei dat de koningin niet langer staatshoofd zou moeten zijn.

Maar terwijl landen praten over dergelijke historische stappen, herhalen hun leiders vaak het gedachtengoed van Jawaharlal Nehru: in een steeds verder globaliserende wereld, is het van cruciaal belang om bondgenoten te behouden, zelfs als het je voormalige bezetter is, via organisaties als het Gemenebest.

‘We verheugen ons erop om onze relatie met de Britse monarch voor te zetten,’ zei de premier van Barbados, Mia Mottley, in een toespraak voor de leden van het parlement van haar land.

Koningin Elizabeth was zelf een fervent voorstander van deze kijk op het Gemenebest. In 1953 liet zij in haar traditionele kerstuitzending weten dat zij het Verenigd Koninkrijk als gelijkwaardig zag aan de andere onafhankelijke landen die lid zijn van het Gemenebest.

‘In die vorm vertoont het Gemenebest geen gelijkenis met rijken uit het verleden,’ stelde ze. ‘Het is een heel nieuw fenomeen, gebaseerd op het beste dat de menselijke geest voortbrengt: vriendschap, trouw en het verlangen naar vrijheid en vrede.’


Dit artikel werd oorspronkelijk in het Engels gepubliceerd op nationalgeographic.com.

Lees meer

Dit vindt u misschien ook interessant

Geschiedenis en Cultuur
De krijgers van dit West-Afrikaanse koninkrijk waren berucht – en vrouw
Geschiedenis en Cultuur
Wat gebeurt er na het overlijden van de koningin Elizabeth II?
Geschiedenis en Cultuur
De splitsing van India en Pakistan werpt nog steeds een lange schaduw over de regio
Geschiedenis en Cultuur
Het verhaal van Nieuw-Frankrijk, de bakermat van Canada
Fotografie
Exclusief: 20 zeldzame foto’s van de Queen, uit de archieven van National Geographic

Ontdek Nat Geo

  • Dieren
  • Milieu
  • Geschiedenis en Cultuur
  • Wetenschap
  • Reizen
  • Fotografie
  • Ruimte
  • Video

Over ons

Abonnement

  • Abonneren
  • Schrijf je in
  • Shop
  • Disney+

Volg ons

Copyright © 1996-2015 National Geographic Society. Copyright © 2015-2021 National Geographic Partners, LLC. Alle rechten voorbehouden.