Haaien zorgen er op verrassende wijze voor dat de zee gezond blijft

De roofdieren spelen een belangrijke rol bij het stabiliseren van hun ecosystemen. Die rol kan door klimaatverandering nog groter worden.

Gepubliceerd 30 jul. 2021 10:58 CEST
Grijze rifhaaien, die algemeen voorkomen in de Indo-Pacifische regio, voeden zich met naso brevirostris.

Grijze rifhaaien, die algemeen voorkomen in de Indo-Pacifische regio, voeden zich met naso brevirostris.

Foto van Laurent Ballesta, Nat Geo Image Collection
Wat er nodig is om een zeereservaat voor reuzenhaaien te beschermen
Een onwaarschijnlijk team, met o.a. een onderzoeker van National Geographic en een voormalige haaiensmokkelaar, bundelt de krachten om de haaien van de Cook Eilanden te beschermen.

Haaien behoren niet alleen tot de felste roofdieren in de oceaan, maar ook tot de meest kwetsbare. In de open zee wordt driekwart van de haaien- en roggensoorten met uitsterven bedreigd. De voornaamste oorzaak is overbevissing.

Wetenschappers waarschuwen al jaren dat deze dalende aantallen catastrofaal kunnen zijn. Haaien zijn toppredatoren die het voedselweb in toom houden en zijn daarom logischerwijs sleutelsoorten. Dat zijn soorten die een onevenredig groot effect op hun ecosystemen hebben. Zonder sleutelsoorten veranderen ecosystemen of verdwijnen ze zelfs. (Hierom zijn sleutelsoorten zo belangrijk.)

Wat haaien betreft, was dit idee echter lange tijd vooral theorie. De vissen en hun mariene habitat zijn lastig te bestuderen. Alleen al om ze in het water te observeren is speciale uitrusting nodig. De meer dan vijfhonderd bekende haaiensoorten variëren ook in grootte, jagen op verschillende dieren en leven in zeer verschillende omgevingen. Daardoor is het bijna onmogelijk te zeggen welke invloed één soort heeft.

Pogingen om de invloed van haaien op hun ecosysteem van bovenaf te bestuderen, werden in het verleden door deze complexe omstandigheden bemoeilijkt. Een onderzoek uit 2007 leek bijvoorbeeld duidelijk aan te tonen dat een afname van het aantal witte haaien in de Noord-Atlantische Oceaan tot een overvloed aan roggen leidde, die op hun beurt de populaties sint-jakobsschelpen, kokkels en oesters decimeerden. Sindsdien vragen wetenschappers zich echter af of de achteruitgang van de tweekleppigen niet door een andere factor kan zijn beïnvloed, zoals het scheepvaartverkeer.

Je zult een groter scherm nodig hebben. Kijk zes weken lang naar het grootste SharkFest ooit, dat op vier netwerken en op Disney+ wordt uitgezonden.

‘We willen zo graag dat het simpel is, maar dat gaat helaas niet gebeuren,’ zegt Michael Heithaus, marien ecoloog aan Florida International University en oprichter van het Shark Bay Ecosystem Research Project. In het kader van dit project is een toevluchtsoord van 22.790 vierkante kilometer in een baai in West-Australië ruim twintig jaar lang bestudeerd. (Dit zijn de meest fascinerende ontdekkingen over haaien van de afgelopen tien jaar.)

Het Shark Bay-onderzoek heeft aangetoond dat haaien hun ecosysteem niet noodzakelijkerwijs als jagers, maar als regelaars ondersteunen. Door hun omgeving stabiel en veerkrachtig te houden, kunnen haaien helpen de klimaatverandering af te remmen en de effecten van extreme weersomstandigheden, zoals hittegolven en orkanen te temperen.

Een ecosysteem ontrafelen

Shark Bay is de ideale plek om te bestuderen hoe haaien omgaan met hun omgeving. De aanwezigheid van tijgerhaaien is seizoensgebonden. Hierdoor kunnen onderzoekers goed observeren hoe andere dieren zich gedragen wanneer de haaien aanwezig zijn en wanneer ze weg zijn. Het UNESCO-werelderfgoed heeft gezonde populaties roof- en prooidieren en dichtbegroeide velden met gematigde zeegrassen. Deze vertragen de waterstroming, houden het water helder en bieden leefgebieden en voedsel voor veel diersoorten. Zeegrassen nemen ook het krachtige broeikasgas CO2 op en stabiliseren het sediment op de oceaanbodem waarin het gas wordt opgeslagen. Zodra CO2 eenmaal in het sediment is opgesloten, kan het daar tienduizenden jaren blijven.

‘Ik ken op aarde geen andere plek zoals deze,’ aldus Rob Nowicki, een onderzoekswetenschapper van het Mote Marine Laboratory die met Heithaus heeft samengewerkt in Shark Bay. ‘Het is de perfecte omgeving om dit op grote schaal te testen.’

Sinds Heithaus, een National Geographic Explorer, het project in 1997 startte, hebben onderzoekers gegevens verzameld over alle elementen van het ecosysteem van Shark Bay en zo de basis gelegd om hun ingewikkelde onderlinge relaties te ontrafelen.

In 2012 is een belangrijke ontdekking gepubliceerd, waaruit bleek dat tijgerhaaien in Shark Bay controle uitoefenen op de bewoners ervan, zoals doejongs (familie van de zeekoe) en zeeschildpadden. Dat doen zij door herbivoren te verjagen naar de tropische zeegrasvelden, die minder effectieve koolstofreservoirs zijn dan zeegrassen in gematigde zones. Met andere woorden, het verlies van tropische zeegrassen is niet zo schadelijk voor het milieu als het verlies van gematigde zeegrassen.

Op plaatsen waar het aantal haaien is afgenomen en zeeschildpadden beschermde dieren zijn, zoals in het Caribisch gebied en Indonesië, zorgen de reptielen echter voor een overbegrazing van zeegras. Dit kan de inspanningen om de wereldwijde klimaatverandering te verminderen belemmeren. Dat zegt Trisha Atwood, hoofd van het Aquatic Ecology and Global Change Lab van Utah State University.

‘De afgelopen twee decennia hebben we ons gerealiseerd dat ecosystemen zoals zeegras eigenlijk tot de beste opslagplaatsen voor CO2 ter wereld behoren,’ aldus Atwood. ‘Ze kunnen CO2 veel sneller vastleggen dan enig ander bos op land.’ (Het Amazonegebied stoot nu meer CO2 uit dan het vasthoudt.)

Voortbordurend op het onderzoek uit 2012 ontdekte Atwood in 2015 dat de tijgerhaaien van Shark Bay er ook voor zorgen dat herbivoren de met CO2 gevulde sedimenten onder de zeegrasvelden niet verstoren.

Atwood: ‘We zeggen niet dat zeeschildpadden niet moeten worden beschermd. Wat we suggereren is dat je de haaien moet beschermen, zodat deze het eetgedrag van de schildpadden kunnen helpen reguleren.’

Herstel na extreem weer

Shark Bay heeft ook inzicht verschaft in de wijze waarop haaien ecosystemen weerbaarder kunnen maken tegen de effecten van klimaatverandering.

In 2011 werd Shark Bay getroffen door een extreme hittegolf, waarbij ongeveer negentig procent van het gematigde zeegras werd vernietigd. Het gras dat overbleef, werd daardoor bijzonder kwetsbaar. Wetende dat het veel tijd zou kosten voordat het zeegras zou zijn hersteld, grepen onderzoekers dit aan als een kans.

‘We wilden weten wat er gebeurt in een bizarre wereld waarin de tijgerhaaien in Shark Bay allemaal zijn opgevist,’ zegt Nowick ‘Zouden de doejongs komen en het werk van de hittegolf afmaken?’

Nowicki en zijn collega’s verdeelden de zeegrasvelden in de baai in kavels en simuleerden hoe het de velden zou vergaan met en zonder de aanwezigheid van de haaien. Ze ontdekten dat de zeegrasvelden die niet door tijgerhaaien werden beschermd nog verder achteruit gingen tot ze bijna verdwenen waren. Ondertussen waren de kavels waar de haaien patrouilleerden stabieler, omdat het zeegras meer tijd kreeg om te herstellen. (Ontdek hoe zeegrassen de verzuring van de oceaan tegengaan in Chesapeake Bay.)

Volgens Nowicki toont het onderzoek aan dat tijgerhaaien een echte sleutelsoort zijn in Shark Bay en waarschijnlijk ook op andere plekken.

‘Het is een significante aanwijzing dat de aanwezigheid van robuuste populaties grote haaien belangrijk kan zijn voor de stabiliteit van ecosystemen,’ zegt Heithaus, een medeauteur van het onderzoek.

Alles bij elkaar houden

Shark Bay heeft een glimp laten zien van de belangrijke rol die haaien als roofdier kunnen spelen. Volgens Heithaus is het nu echter de vraag hoe toepasbaar dat model over de hele wereld is. ‘Het is niet voldoende om alleen de haaien zelf te bestuderen. Je moet alle aspecten van het ecosysteem meenemen.’

Heithaus zegt bijvoorbeeld dat er ook bewijs is dat babystierhaaien, die in zoet water kunnen zwemmen, stroomopwaarts vitale voedingsstoffen afzetten in de Everglades. Het is alleen nog de vraag in hoeverre deze toevoer van voedingsstoffen van belang is.

Nowicki vergelijkt de diversiteit van haaien in een ecosysteem met de steunpilaren van een brug. Bij elk verlies van een soort wordt een pijler onder het bouwwerk weggeslagen.

‘Het probleem is dat we niet weten wanneer dat tot een ineenstorting zal leiden,’ zegt hij. ‘Bij roofdieren als haaien moeten we ons daar om bekommeren, omdat we meer te verliezen hebben als we ze kwijtraken.’

Dit artikel werd oorspronkelijk in het Engels gepubliceerd op NationalGeographic.com

Lees meer

Ontdek Nat Geo

  • Dieren
  • Milieu
  • Geschiedenis en Cultuur
  • Wetenschap
  • Reizen
  • Fotografie
  • Ruimte
  • Video

Over ons

Abonnement

  • Abonneren
  • Schrijf je in
  • Shop
  • Disney+

Volg ons

  • Gebruiksvoorwaarden
  • Privacyverklaring
  • Cookiebeleid
Copyright © 1996-2015 National Geographic Society. Copyright © 2015-2017 National Geographic Partners, LLC. Alle rechten voorbehouden.