Kunnen slangen zichzelf herkennen? Een omstreden onderzoek zegt van wel

Volgens de onderzoeker zou het experiment, gebaseerd op de chemische zintuigen van slangen, ‘het algemene beeld van reptielen als trage, domme, saaie instinctmachines kunnen veranderen’.

Door Mary Bates
Gepubliceerd 29 mrt. 2022 12:17 CEST
naturepl_01650452

Een exemplaar van een ondersoort van de gewone kousenbandslang (gefotografeerd in het Acadia National Park in de Amerikaanse staat Maine) beweegt zijn tong. Daarmee gebruikt het dier zijn zintuigen, doordat het chemische sporen uit zijn omgeving oppikt.

Foto door

Wetenschappers die het gedrag van slangen bestuderen, staan regelmatig voor een grote uitdaging: hoe bepaal je wat er omgaat in het brein van een reptiel?

Primaten kunnen bewegingen maken met hun handen, olifanten kunnen tekens geven met hun slurf en raven kunnen met hun snavel pikken als reactie in een experiment. Maar slangen?

Daarom zetten onderzoekers een test voor alleen slangen op, die gebruikmaakt van het unieke talent van de reptielen: hun chemische zintuigen.

Slangen zijn afhankelijk van chemische aanwijzingen om prooien te herkennen, aan vijanden te ontkomen, partners te zoeken en de weg te vinden in hun leefgebied. Ze beschikken over reukvermogen, maar brengen daarnaast met bewegingen van hun tong chemische sporen (zoals bijvoorbeeld de seksuele feromonen van een mogelijke partner) naar een gespecialiseerd orgaan in hun verhemelte, een gedraging die enigszins te vergelijken is met snuffelen.

Uit een recent onderzoek naar de gewone kousenbandslang, een soort die veel voorkomt in Noord-Amerika, bleek dat de reptielen hun eigen chemische signatuur kunnen onderscheiden van die van groepsgenoten met hetzelfde dieet. Volgens onderzoeksleider Gordon Burghardt, die zich aan de University of Tennessee, Knoxville, bezighoudt met ethologie en vergelijkende psychologie, is dit een teken van zelfherkenning – een slangenversie van jezelf in een spiegel herkennen.

De gewone kousenbandslang is een inheemse soort in Noord-Amerika en is een niet-giftig reptiel dat op het gehele continent voorkomt.

Foto door Tim Fitzharris

Herkenning van je eigen spiegelbeeld wordt gezien als geavanceerde vaardigheid, die slechts bij een handvol soorten is vastgesteld, waaronder chimpansees, orang-oetans en dolfijnen.

‘Slangen vertonen veel soortgelijke cognitieve en perceptuele gedragingen als andere dieren mits je ze op de juiste manier bestudeert, de juiste vragen stelt en rekening houdt met hun lichaamsbouw en manier van omgaan met de wereld,’ stelt Burghardt. 

Ken uzelf

Bij het onderzoek, waarover onlangs een artikel verscheen in het vakblad Behaviour, bestudeerden Burghardt en zijn collega’s 24 kousenbandslangen uit hetzelfde nest, die werden geboren in hun lab in Tennessee.

De slangen leefden vanaf hun geboorte elk in hun eigen verblijf en kregen ofwel een dieet met alleen vis te eten, ofwel met alleen wormen, waardoor hun uitwerpselen chemisch van elkaar te onderscheiden waren.

Toen de slangen vier maanden oud waren, hielden de onderzoekers de dieren stuk voor stuk vier verschillende stimuli voor: de vuile bekleding van hun eigen hok, de vuile bekleding van het hok van een seksegenoot met eenzelfde dieet, de vuile bekleding van het hok van een seksegenoot met een ander dieet en een schone bekleding van een hok.

Bij elk experiment keken de onderzoekers naar de mate van tongbewegingen van elke slang en diens bewegingen in de kooi. 

Wanneer ze werden blootgesteld aan de vuile hokbekleding van een soortgenoot met hetzelfde dieet, bewogen de slagen minder met hun tong dan wanneer ze met hun eigen vuile hokbekleding werden geconfronteerd.

Volgens Burghardt blijkt daaruit dat de kousenbandslangen hun eigen chemische spoor van dat van andere slangen kunnen onderscheiden, zelfs wanneer die nauw aan hen verwant zijn en hetzelfde voedsel krijgen.

Verschillende interpretaties

Zo’n vijftig jaar geleden ontwikkelde de Amerikaanse psycholoog Gordon Gallup samen met collega’s een test voor zelfherkenning in de spiegel die nog steeds als de standaard geldt voor veel experimenten.

Onderzoekers zetten daarbij een teken op het lichaam van een dier, dat het dier alleen kan zien wanneer het in de spiegel kijkt. Wanneer het dier dit teken aanraakt of onderzoekt als het in de spiegel kijkt, slaagt het dier voor de test. De meeste menselijke kleuters slagen voor deze test, en ook bepaalde grote apen (chimpansees, orang-oetans en bonobo’s) herkennen zichzelf. Ook enkele niet-primaten, zoals olifanten en dolfijnen, zijn hier mogelijk toe in staat.

Maar Gallup en zijn collega’s zijn sceptisch over het bewijs voor het herkennen van het spiegelbeeld van andere soorten dan mensen en grote apen. Ze zijn ook kritisch over onderzoeken waarin niet-visuele herkenning, zoals op basis van het gebruik van geuren of andere chemische bestanddelen, gelijk wordt gesteld aan de test met de spiegel.

Psycholoog James Anderson van de Kyoto University, die veel met Gallup samenwerkt, stelt dan ook dat de slangen in het onderzoek van Burghardt zichzelf mogelijk chemisch herkennen, maar dat dit niet hetzelfde is als wanneer een aap of een mens zijn spiegelbeeld herkent.

‘Veel onderzoekers hebben geen oog voor het spontane gebruik dat grote apen en wijzelf maken van spiegels, om onszelf even te bekijken, mogelijk om iets aan ons uiterlijk te doen of dit vanuit verschillende hoeken te bekijken,’ stelt hij in een e-mail. ‘Ik zie geen enkele aanwijzing dat er een op een soortgelijke manier een ‘chemische spiegel’ wordt gebruikt.’

Burghardt zegt daarop op zijn beurt: ‘Ik beweer niet dat slangen zelfbewustzijn hebben. Maar ze lijken wel een besef te hebben van zichzelf als een andere entiteit dan een ander organisme.’

Wetenschappers zijn het er ook niet over eens wat het nou precies over de cognitie van een dier zegt wanneer dit zichzelf in de spiegel herkent. Volgens Gallup en Anderson staat slagen voor de test gelijk aan zelfbewustzijn en mogelijk ook bewustzijn van het unieke zelf van anderen.

Andere onderzoekers denken dat er waarschijnlijk een continuüm is voor de mate van zelfbewustzijn, waarbij binnen soorten verschillende niveaus te zien zijn. Mogelijk is zelfherkenning een van de meer basale vaardigheden op dit continuüm, en een die onder veel dieren voorkomt, stelt Burghardt.

‘Hoe zorgvuldig de onderzoekers van dit onderzoek ook waren, de grootste uitdaging wordt om bepaalde wetenschappers ervan te overtuigen dat deze resultaten meer zijn dan een rudimentaire reactie op stimuli,’ zegt ecoloog Gordon Schuett van de Amerikaanse Georgia State University, gevestigd in Atlanta.

Maar het is goed om grenzen te blijven verleggen, voegt hij daaraan toe. Naar zijn zeggen is het nut van dit nieuwe onderzoek dat het mogelijke vooroordelen over de cognitieve capaciteiten van slangen onderuithaalt.

Meer dan domme machines 

Een steeds grotere stroom aan onderzoeken biedt steun aan het idee dat slangen kunnen leren, zich kunnen aanpassen en zelfs vrienden kunnen maken.

Zo hebben onderzoekers waargenomen dat een bepaald soort ratelslagen weleens takken verplaatst alvorens op jacht te gaan. Het lijkt erop dat de dieren daarmee aanpassingen doen in hun leefgebied om gemakkelijker prooien te kunnen overvallen. Ook is aangetoond dat gewone kousenbandslangen karaktereigenschappen hebben en een voorkeur voor bepaalde soortgenoten. Uit een recent onderzoek bleek dat mannetjes van de Texaanse ratelslang jaar in jaar uit dezelfde gezamenlijke nesten opzoeken en daarin verblijven, terwijl jonge en zwangere bosratelslangen er de voorkeur aan geven om te ‘kroelen’ met familieleden.

Volgens Burghardt hebben slangen veel van dezelfde vermogens als zoogdieren, maar zijn die door de anatomie en levensstijl van de dieren onderbelicht gebleven.

‘Ik heb me in mijn loopbaan vooral tot doel gesteld om het beeld dat mensen hebben van reptielen als trage, domme, saaie instinctmachines, te veranderen.’

Dit artikel werd oorspronkelijk in het Engels gepubliceerd op nationalgeographic.com

Lees meer

Dit vindt u misschien ook interessant

Dieren
Pandagekte: een korte geschiedenis
Dieren
Hello, Goodbye: dieren op Schiphol
Dieren
Waarom hebben deze apen een groot kleurig achterste?
Dieren
Nog nooit zagen we de kop van een tyrannosaurus zo goed
Dieren
Handel in neushoornhoorns terug in Zuid-Afrika

Ontdek Nat Geo

  • Dieren
  • Milieu
  • Geschiedenis en Cultuur
  • Wetenschap
  • Reizen
  • Fotografie
  • Ruimte
  • Video

Over ons

Abonnement

  • Abonneren
  • Schrijf je in
  • Shop
  • Disney+

Volg ons

Copyright © 1996-2015 National Geographic Society. Copyright © 2015-2021 National Geographic Partners, LLC. Alle rechten voorbehouden.