Ötzi de ‘Iceman’: wat we dertig jaar na zijn ontdekking weten

De beroemdste mummie van Europa, het intact gebleven lichaam van een man die vijfduizend jaar geleden in de Alpen werd vermoord, geeft ook dertig jaar na zijn vondst nog details prijs over het leven in de Steentijd – én inzichten in gezondheidspro
Een reconstructie van Ötzi, die rond de veertig jaar oud moet zijn geweest.
Foto van Robert Clark, Nat Geo Image Collection
Gepubliceerd 21 sep. 2021 14:02 CEST

Het is deze maand dertig jaar geleden dat Europa’s beroemdste mummie werd ontdekt in de Ötztaler Alpen, op de grens tussen Oostenrijk en Italië. De ‘Iceman’ werd op een hoogte van bijna twee kilometer liggend op zijn buik gevonden, bovenop gletsjerijs aan de oever van een bergmeer. De stoffelijke resten waren vijfduizend jaar lang perfect geconserveerd gebleven door de zon, de wind en de vrieskou, wat de leerachtige mummie tot een wereldwijde sensatie maakte. Er werden talloze studies en documentaires aan ‘Ötzi’ gewijd, en zelfs een speelfilm waarin zijn leven in het Neolithische Europa en zijn gewelddadige dood werden gereconstrueerd.

Tegenwoordig wordt Ötzi ‘verzorgd’ door onderzoekers van het Museo archeologico dell’Alto Adige in het Italiaanse Bolzano, waar zijn verschrompelde lichaam wordt bewaard in een speciaal gebouwde vriesruimte waarin de temperatuur op een constante –29,5 graad Celsius wordt gehouden. Vier- of vijfmaal per jaar worden zijn resten met steriel water besproeid om zo een beschermend ijslaagje te creëren, zodat hij binnen dit glanzende exoskelet een ‘natte mummie’ blijft, oftewel een mummie die op natuurlijke wijze in water in plaats van in een droge omgeving bewaard is gebleven.

Neem een kijkje achter de schermen van Ötzi’s autopsie in 2010.

Gemiddeld komen elk jaar zo’n 300.000 bezoekers naar Bolzano om de oeroude ‘Iceman’ in zijn vrieskamer door het dikke glas van een speciaal kijkvenster te bewonderen. En Ötzi is niet minder geliefd bij wetenschappers, die vechten om de kans om onderzoek te doen naar de ongelooflijk goed geconserveerde resten van een man die ver vóór de opkomst van de oudste steden in Europa en de bouw van eerste Egyptische piramide leefde.

Lees ook: 5 verrassende feiten over Ötzi de ijsmummie

“Ötzi is in mijn ogen het grondigst onderzochte menselijk lichaam aller tijden,” zegt Oliver Peschel, de forensisch patholoog uit München die de leiding heeft over de conservering van de Iceman.

Dertig jaar van onderzoekingen heeft veel aan het licht gebracht over het leven en dood van Ötzi. En ook toekomstige onderzoekingen zouden nog heel wat verrassingen kunnen opleveren.

Wetenschappers onderzoeken de 5300 jaar oude resten van Ötzi op aanwijzingen over zijn leven en dood.
Foto van Robert Clark, Nat Geo Image Collection

Wie was Ötzi?

Ötzi was op het moment van zijn dood een tanige en kleine (1,57 meter) man van ongeveer 46 jaar oud. Hij was linkshandig en droeg schoenen in maat 41. Lange tijd werd gedacht dat zijn ogen – die in de oogkassen goed bewaard zijn gebleven – blauw waren, maar uit DNA-onderzoek is iets anders gebleken. “We konden aantonen dat hij bruine ogen en donkerbruin haar had en dat zijn huid een typisch mediterrane teint had,” zegt Albert Zink, directeur van het EURAC Istituto per lo studio delle mummie in Bolzano, waar het meeste onderzoek naar Ötzi wordt verricht. 

Lees ook hoe onderzoekers Ötzi’s laatste, wanhopige beklimming konden reconstrueren.

De Iceman had bloedgroep-O, hij was lactose-intolerant en hij had een zeldzame genetische afwijking die de ontwikkeling van zijn twaalfde paar ribben verhinderde. Hij leed aan cariës, had parasieten in zijn ingewanden, leed aan de ziekte van Lyme en had last van rugpijn en van versleten knieën, heupen en schouders. Zijn 61 tatoeages sloten aan op de plekken in zijn lichaam waar zijn botten en gewrichten tekenen van slijtage vertoonden (en op moderne acupunctuurpunten). Eerder in zijn leven had Ötzi meerdere ribben en zijn neus gebroken, terwijl horizontale groeven in zijn vingernagels erop wezen dat hij in de paar maanden voor zijn dood geregeld aan perioden van fysieke ontbering blootgesteld was geweest, waarschijnlijk door ondervoeding. Hij had een genetische aanleg voor arteriosclerose, en uit een CT-scan bleek dat Ötzi het tot nu toe het oudste voorbeeld van iemand met hart- en vaatziekten ter wereld is. Met behulp van koolstofdatering kon worden vastgesteld dat hij ongeveer 5200 jaar geleden leefde, ergens tussen 3350 en 3110 v. Chr.

Tot welk volk behoorde hij?

Gezien de samenstelling van zijn DNA maakte Ötzi deel uit van de grote migratie van Neolithische landbouwers die tussen de acht- en zesduizend jaar geleden via Anatolië (het moderne Turkije) naar Europa trokken en daar de Paleolithische jager-verzamelaars vervingen. Zijn genetische erfgoed is niet langer in moderne populaties terug te vinden, maar zijn paternale afstammingslijn leeft voort in meerdere groepen die op mediterrane eilanden leven, met name op Sardinië.

Welke kleren droeg hij?

Bij zijn dood had Ötzi slechts één schoen aan, maar veel van zijn spullen en kleding werden naderhand in de buurt van de vindplaats ontdekt. Zijn lange gebreide kousen en twee jassen – een lichtere en een zwaardere – waren samengesteld uit huiden van plaatselijke schapen en geiten. Zijn schoenen waren volgepropt met wild gras en aan de binnenzijde bekleed met het leer van de oeros. Zijn muts was gemaakt van het bont van een bruine beer.

Lees hoe DNA-onderzoek duidelijk maakte welke kleren Ötzi droeg.

Reconstructie van de Kleding van Ötzi. 

Foto van National Geographic Collectie

Wat had hij bij zich?

De Iceman trok door de Ötztaler Alpen met een rugzak op een houten frame en een pijlenkoker van hertenhuid, met daarin twintig pijlschachten, waarvan er slechts twee van pijlpunten waren voorzien. Zijn dolk van vuursteen was geslepen met een werktuig van lindenhout met een punt van gewei dat in vuur was gehard. In een kokertje van berkenhout, van een type dat nog steeds in deze regio wordt vervaardigd, bewaarde hij smeulende kooltjes die in verse esdoornbladeren waren gewikkeld, zodat hij zo nodig snel een kampvuur kon leggen.

Een van de meest in het oog springende voorwerpen die Ötzi bij zich had, was een magnifieke koperen bijl. Het bijlblad van deze vlakbijl, die met behulp van repen runderleer en berkenpek aan een heft van taxushout was bevestigd, was gegoten in een mal en bestond voor 99,7 procent uit puur koper. De bijl was voor die tijd een buitengewoon kostbaar voorwerp, en de ontdekking ervan leidde ertoe dat historici het begin van de Europese Kopertijd voortaan duizend jaar eerder dateerden.

De dolk van de IJsman was voorzien van een lemmet van vuursteen en een schede van gras.
Foto van Robert Clark, Nat Geo Image Collection

Wat was zijn laatste maal?

In de uren voor zijn dood at Ötzi een stevige maaltijd van eenkoren, edelhert en Alpensteenbok. Het kostte onderzoekers achttien jaar en een CT-scan in 2009 om Ötzi’s maaginhoud te analyseren, aangezien het orgaan onder zijn ribben was geschoven en zich op de plek bevond waar zich normaliter de lagere longkwabben bevinden.

Ontdek hoe onderzoekers Ötzi’s laatste maaltijd konden reconstrueren. 

Hoe is hij gestorven? 

Een diepe snee tussen de duim en wijsvinger van zijn rechterhand maakte duidelijk dat Ötzi enkele dagen vóór zijn dood was neergestoken. Het was een actieve verdedigingswond, wat betekent dat hij waarschijnlijk heeft geprobeerd het mes van de aanvaller vast te grijpen. De wond was nog niet geheeld toen hij opnieuw werd aangevallen, ditmaal met pijl-en-boog. Ötzi werd in de achterzijde van zijn linkerschouder geraakt door een pijl, die zich in een slagader boorde. Hij heeft misschien nog tijd gehad om te gaan zitten en mogelijk heeft hij geprobeerd de pijl te verwijderen, maar het is niet erg waarschijnlijk dat hij daarin slaagde voordat hij – binnen enkele minuten – door bloedverlies stierf.

Lees hoe röntgenopnamen de doodsoorzaak van Ötzi onthulden.

De Iceman had ook een hersenbloeding opgelopen, maar de experts zijn het niet eens over de mogelijke oorzaak ervan. Kreeg Ötzi van iemand de genadeklap door een slag op het hoofd? Is hij met zijn hoofd op een rotsblok gevallen? Maar Peschel ziet voor geen van beide scenario’s duidelijke aanwijzingen.

Lees ook: Nieuwe reconstructie van Ötzi’s laatste, wanhopige klim

Waarom is Ötzi zo goed geconserveerd?

Op basis van analyses van stuifmeel en de esdoornbladeren die Ötzi bij zich had, moet hij aan het begin van de zomer zijn gestorven. Een van de hypotheses luidt dat zijn lichaam door warme zomerwinden zeer snel is uitgedroogd. Maar volgens Peschel moet het toch de vrieskou op de hoge bergpas zijn geweest die de Iceman zo goed heeft geconserveerd, want ook zijn hersenen – die in de dagen na iemands dood samen met andere organen gewoonlijk tot vloeistof vergaan – zijn meteen bevroren en daarna in uitgedroogde vorm intact gebleven. 

Onderzoekers nemen monsters van de maaginhoud van Ötzi ‘de Ijsman’, om precies te kunnen bepalen uit welke plantaardige en dierlijke ingrediënten zijn laatste maaltijd bestond.
Foto van South tyrol archaeology museum, Eurac/M.Samadelli

Wat vertelt zijn maaginhoud ons? 

Hoewel er al honderden studies over Ötzi zijn verschenen, zijn er alweer andere analyses gaande. Onderzoekers van het Istituto per lo studio delle mummie hebben inmiddels het genoom van Ötzi gesequentieerd en doen momenteel genetisch onderzoek naar zijn darmflora. “We willen inzicht krijgen in het hele microbioom van bacteriën dat in zijn maag en darmen leefde,” zegt Zink.

Lees ook hoe de maaginhoud van Ötzi inzicht biedt in de verspreiding van de mens in Europa.

De gevarieerdheid van onze darmflora lijkt in verband te staan met onze algehele gezondheid, dus willen onderzoekers graag meer te weten komen over de samenstelling van Ötzi’s darmflora. Uit een van de eerste, voorlopige resultaten van een nog lopend onderzoek door de Università degli Studi di Trento naar de darmflora van Ötzi en van 6500 moderne mensen blijkt dat de Iceman drie van de vier stammen van de bacterie Prevotella copri bij zich droeg. In de hele wereld worden bij inheemse volken meerdere stammen van deze darmbacterie aangetroffen, maar bij de dertig procent van de moderne westerlingen die P. copri in hun darmflora hebben, wordt slechts één stam aangetroffen, waardoor die aloude gevarieerdheid is verdwenen. 

Lees ook: Laatste oermaaltijd van Ötzi de ijsmummie bekend

Een andere ontdekking is dat de ingewanden van Ötzi ook de bacterie Helicobacter pylori bevatten, die tegenwoordig bij de helft van de wereldbevolking wordt aangetroffen en in tien procent van de gevallen tot ernstige klachten of zelfs de dood kan leiden. In Europa is de dominante stam van H. pylori een kruising tussen Aziatische en Afrikaanse variëteiten. De stam die bij Ötzi werd aangetroffen, is bijna geheel van Aziatische herkomst, wat erop wijst dat de Afrikaanse stam pas na Ötzi’s dood in Europa is gearriveerd. Dat heeft gevolgen voor het debat rond de vraag of H. pylori een natuurlijk onderdeel van onze darmflora is of met antibiotica behandeld moet worden zodra de bacterie wordt geïdentificeerd.

Bij een ander onderzoek naar het microbioom van Ötzi’s darmen werd de ziekteverwekkende voorloper van Clostridium perfringens gevonden, de bacterie die tegenwoordig vaak voedselvergiftiging veroorzaakt.

Een betere, groenere Ötzi

Intussen is de stad Bolzano van plan de komende jaren een nieuw archeologisch museum te bouwen, om zowel Ötzi en een rijke verzameling voorwerpen uit Zuid-Tirol (Alto Adige) te kunnen exposeren. Ook hoopt men het energieverbruik van de nu 22 jaar oude vrieskamer voor Ötzi te verbeteren. (Er is een tweede reserve-kamer aanwezig, mocht er in de primaire vrieskamer een storing optreden.)

Nabootsing van de natuur

Om meer inzicht te krijgen in de natuurlijke processen die ervoor hebben gezorgd dat het lichaam van Ötzi vijf millennia lang bewaard is gebleven, en dan met name in de verwering door de elementen en de inwerking van microben, analyseren onderzoekers van het Istituto per lo studio delle mummie momenteel de op natuurlijke wijze bewaard gebleven resten van een gems, die in de zomer van 2020 in dezelfde regio als Ötzi werd gevonden. Hoewel het karkas slechts een paar honderd jaar oud is, is zijn staat van conservering vergelijkbaar met die van de Iceman. Wetenschappers onderwerpen de resten van het dier nu aan verschillende temperaturen en niveaus van luchtvochtigheid om uit te vinden hoe deze factoren de conservering ervan beïnvloeden. Ook bestuderen ze de microbiële gemeenschap die op en in het karkas leeft. “We weten dat er bacteriën en schimmels zijn die zeer lage temperaturen kunnen overleven, dus misschien beginnen ze weer te groeien als je iets aan de omstandigheden verandert,” zegt Zink.

Ötzi en zijn bezittingen worden sinds 1998 tentoongesteld in het Südtiroler Archäologiemuseum in het Italiaanse Bolzano.
Foto van Robert Clark, Nat Geo Image Collection

Onderzoek in 2050?

Om nóg meer geheimen aan Ötzi te ontfutselen, zullen nieuwe technologieën nodig zijn – en die zijn op komst. Zijn vijfduizend jaar oude genoom werd in 2012 ontcijferd, toen de nieuwste technieken van sequentiëring inmiddels beproefd en betaalbaar waren. Maar zelfs toen had Zink nooit kunnen denken dat onderzoekers op een goede dag ook het microbioom van de Iceman zouden kunnen reconstrueren. “Deze methoden ontwikkelen zich zó snel. Nu hebben we de beschikking over veel meer gegevens,” zegt hij opgetogen.

Toekomstig onderzoek zou zich kunnen richten op de fysiologie van Ötzi’s lichaam, waaronder de eiwitten, lipiden en enzymen die in zijn weefsels zijn gevonden en die mogelijk meer kunnen vertellen over zijn afweersysteem. Maar voorlopig blijft het analyseren van zeer oude eiwitten nog een uiterst complex proces.

Intussen moeten de ‘verzorgers’ van Ötzi een subtiel evenwicht bewaren: enerzijds moeten ze ervoor zorgen dat de mummie beschikbaar is voor wetenschappelijk onderzoek, anderzijds moeten ze ervoor waken dat de Iceman niet om de haverklap wordt onderzocht en dat de onderzoekingen niet te ingrijpend zijn. Het museum ontvangt elk jaar tussen de tien en vijftien verzoeken om Ötzi te mogen bestuderen. Een comité van experts van verschillende universiteiten en het museum evalueert alle verzoeken. Ongeveer eenmaal per jaar ontnemen experts een minieme hoeveelheid materiaal van het oppervlak van de mummie, ten behoeve van het microbiologisch onderzoek. De Iceman wordt zelden ontdooid. De laatste keer dat het gebeurde, was in 2019.

“We hebben nog geen idee van de wetenschappelijke methoden die ons in 2050 ter beschikking zullen staan,” zegt Peschel. “Het is dus erg logisch om Ötzi in de allerbeste staat te houden, zodat men ook over twintig, dertig jaar nog onderzoek naar de mummie kan doen.”

Dit artikel werd oorspronkelijk gepubliceerd in het Engels op nationalgeographic.com

Lees meer

Ontdek Nat Geo

  • Dieren
  • Milieu
  • Geschiedenis en Cultuur
  • Wetenschap
  • Reizen
  • Fotografie
  • Ruimte
  • Video

Over ons

Abonnement

  • Abonneren
  • Schrijf je in
  • Shop
  • Disney+

Volg ons

  • Gebruiksvoorwaarden
  • Privacyverklaring
  • Cookiebeleid
Copyright © 1996-2015 National Geographic Society. Copyright © 2015-2017 National Geographic Partners, LLC. Alle rechten voorbehouden.