Waarom Moderna in de race om een vaccin aan kop gaat: koeling

Volgens het biotech-bedrijf kan zijn kandidaat-vaccin mensen tegen de dodelijke ziekte beschermen en gedurende dertig dagen in een normale koelkast worden bewaard.

Gepubliceerd 18 nov. 2020 15:42 CET
Ordners met protocollen voor de COVID-19-vaccinaties van het biotech-bedrijf Moderna Therapeutics worden bewaard in de Research ...

Ordners met protocollen voor de COVID-19-vaccinaties van het biotech-bedrijf Moderna Therapeutics worden bewaard in de Research Centers of America in Hollywood, Florida (13 augustus 2020).

Foto van Chandan Khanna, AFP via Getty Images

Het is allemaal nog voorlopig, maar op het gebied van de ontwikkeling van vaccins tegen COVID-19 blijft het nieuws van het front hoopgevend voor een wereld die nog steeds door het coronavirus wordt geteisterd.

Afgelopen maandag maakte de firma Moderna Therapeutics de eerste interim-resultaten van de Fase 3-test voor zijn kandidaat-vaccin bekend, waarnaar reikhalzend was uitgekeken. Het bedrijf zegt dat het vaccin 94,5 procent van een eerste groep proefpersonen tegen de ziekte heeft beschermd – een verbluffend positief vervolg op de bekendmaking van vorige week, toen de farmaceutische bedrijven Pfizer en BioNTech wereldkundig maakten dat hun kandidaat een vergelijkbaar succespercentage vertoonde. Aangezien het in beide gevallen om mRNA-vaccins gaat, lijkt het erop dat deze geavanceerde technologie na tientallen jaren van ontwikkeling voor het eerst voor officiële toelating in aanmerking komt.

Het positieve van al dit nieuws, waaronder berichten over een derde kandidaat-vaccin uit Rusland, is dat het aantoont dat de wetenschap werkt, zegt Maria Elena Bottazzi, mededirecteur van het Center for Vaccine Development van het Texas Children’s Hospital in Houston. “We weten dat deze vaccins in een aantal gevallen tot een goede immunologische respons aanzetten.” 

Hoewel Moderna de buitenwereld slechts een glimp van zijn gegevens gunde, maakte het meer details bekend dan zijn directe concurrenten. Zo bood het bedrijf in deze interim-analyse alvast inzicht in de demografie van de gevaccineerde proefpersonen, waaronder een groep van bevestigde COVID-19-patiënten binnen een totaalaantal van 30.000 vrijwilligers voor de Fase 3-test.

Tot de openbaar gemaakte gegevens behoren ook data van mensen in risicogroepen, zoals volwassenen boven de 65 en proefpersonen met verschillende etnische achtergronden. Evenals Pfizer zegt ook Moderna dat de analyse duidelijk maakt dat het primaire doel van het kandidaat-vaccin – het voorkomen van besmetting – is gehaald, aangezien er in de gevaccineerde groep slechts vijf gevallen van COVID-19 waren opgetreden terwijl in de niet-gevaccineerde groep (vrijwilligers die een placebo hadden gekregen) negentig mensen het coronavirus hadden opgelopen. Maar de gegevens van Moderna bevatten ook informatie over de ernst van het ziektebeeld: onder de placebo-ontvangers deden zich elf zware gevallen voor, terwijl geen van de gevaccineerde vrijwilligers ernstig ziek werd.

Het meest spectaculaire nieuws was misschien wel de aparte verklaring van Moderna dat zijn kandidaat-vaccin gedurende dertig dagen kan worden bewaard bij 2 tot 8 graden Celsius. Dat zijn temperaturen die in een normale koelkast of zelfs in een koeltas met koelelementen heersen. Door deze eigenschap zou Moderna in de race om een vaccin tegen het coronavirus de koppositie kunnen overnemen, aangezien de grootschalige distributie van het middel vooral in afgelegen gebieden en arme landen hierdoor minder problematisch wordt. 

Daarentegen moet het kandidaat-vaccin van Pfizer bij –70 graden Celsius worden bewaard, waardoor gezondheidsautoriteiten vrezen dat het middel uitsluitend toegankelijk zal zijn voor mensen in rijkere landen en voor groepen die zich speciale super-diepvriezers kunnen veroorloven. Vorige week verklaarde BioNTech-directeur Ugur Sahin tegenover Reuters dat zijn vaccin in gekoelde vorm zo’n vijf dagen goed bleef.

“Dat maakt het wat eenvoudiger, omdat je geen nieuwe apparatuur hoeft te installeren,” zegt Bruce Y. Lee, een professor gezondheidspolitiek en -management van de City University of New York die onderzoek doet naar leverantieketens voor vaccins. “Op veel niveaus van de productieketen zijn er al koelvoorzieningen voor andere soorten vaccins voorhanden.” 

Koude douche? 

Naarmate er in de afgelopen tien jaar steeds meer vaccins beschikbaar zijn gekomen, zoals die tegen het rotovirus en het humaan papillomavirus, hebben veel landen waardevolle ervaring in de logistiek van de vaccinatie opgedaan: het transport van de vaccins van de fabrikant naar het land van bestemming, de opslag in distributiecentra en dan de distributie zelf, met koeltrucks of motoren, naar steden en dorpen.

Dat Moderna’s vaccin bij normale koeling houdbaarder is, komt doordat wetenschappers hebben uitgevonden hoe je het vaccin stabieler maakt. Dat deden ze door inzicht te krijgen in een belangrijke formule voor lipide nanodeeltjes, die de ruggengraat van het vaccin vormen en er ook voor zorgen dat het beter naar menselijke cellen wordt getransporteerd, zegt Aliasger K. Salem, decaan van de faculteit farmacologie van de University of Iowa. Hoewel de wetenschappelijke details over het Moderna-vaccin eigendom zijn van de fabrikant, vermoedt Salem dat dit COVID-19-vaccin berust op eerdere ontwikkelingen van het bedrijf waarbij gebruik werd gemaakt van lipide nanodeeltjes voor vaccins tegen besmettelijke ziekten, zoals het verkoudheidsvirus RSV (‘respiratoir syncytieel virus’).

Tot de andere technieken waarmee men de houdbaarheid van een vaccin probeert te vergroten, behoren het toevoegen van inerte conserveringsmiddelen aan de vloeistof waarin het vaccin wordt bewaard en het sleutelen aan de structuur van lipide nanodeeltjes om de RNA-streng van het vaccin beter te beschermen tegen verzwakking (na verloop van tijd) of tegen afbraak bij hogere temperaturen.

Ondanks het feit dat het Moderna-vaccin met gebruikmaking van normale koelvoorzieningen kan worden getransporteerd en opgeslagen, is het nog te vroeg om een van de kandidaat-vaccins tot ‘winnaar’ uit te roepen. De reden daarvoor is dat deze koplopers misschien verschillende uitwerkingen zullen hebben op verschillende bevolkingsgroepen. Met andere woorden, er zou behoefte kunnen zijn aan beide vaccins.

“Het is echt belangrijk om het type vaccin aan te laten sluiten op de beschikbare leverantieketen en de bevolkingsgroepen die het vaccin nodig hebben,” zegt Lee. In het geval van mensen die lastig zijn te bereiken (of die bij een tweeledig vaccinatieschema minder snel de tweede dosis zullen komen halen), kan het verstandig zijn om ze een éénmalig toegediend vaccin met een langere bescherming te geven.

(Lees ook: ‘Er zijn tientallen COVID-19-vaccins in ontwikkeling. Dit zijn de belangrijkste om te volgen.’)

Zelfs met gebruikmaking van de bestaande koelvoorzieningen in de wereld zal de distributie allerminst een fluitje van een cent zijn. Eerder dit jaar schatte het Duitse koeriersbedrijf DHL dat drie miljard mensen geen toegang hebben tot het soort koelvoorzieningen dat nodig is om een vaccin te distribueren, zelfs bij gebruik van normale koelmethoden. Volgens Lee zijn knelpunten in de leverantieketen onvermijdelijk, aangezien geen enkele regering of overheidsinstantie ooit zó snel en op zó’n grote schaal heeft moeten handelen. “Je zou een situatie kunnen krijgen waarin het Pfizer-vaccin beter geschikt is voor bepaalde plekken en het Moderna-vaccin beter voor andere plekken, en dan hebben we het nog niet over de talloze vaccins die in de pijplijn zitten,” zegt hij.

Dit soort beslissingen zullen afhangen van nadere gegevens. Experts die inmiddels steeds kritischer staan tegenover de bekendmaking van ‘interim-resultaten’ en het gebrek in transparantie met betrekking tot die gegevens, vinden dat ze zich genoopt zien hun aanvankelijke opluchting over het goede nieuws te relativeren door de vele vragen die ze hebben. Zo vindt Peter Doshi, assistent-professor farmaceutische zorg aan de faculteit farmacologie van de University of Maryland, dat Moderna bij zijn bekendmaking verder niets heeft gezegd over de elf ‘ernstige gevallen’ die zich onder het totale aantal van negentig proefpersonen hebben voorgedaan.

In het algemeen maakt hij zich zorgen over het feit dat bij alle klinische tests voor COVID-19-vaccins een veel te vage definitie van het woord ‘ernstig’ wordt gebruikt, zodat ook “milde en ongecompliceerde gevallen als ‘ernstig’ meegerekend kunnen worden.” Over dat soort zaken “zou ik graag meer willen weten,” zegt hij. Volgens Doshi zal dat soort informatie van cruciaal belang zijn voor consumenten die de voors en tegens van een vaccinatie afwegen. 

Een andere overweging is dat één op de tien proefpersonen in de analyse van Moderna over bijwerkingen als vermoeidheid en spierpijn heeft geklaagd, bijwerkingen die werden omschreven als ‘aanzienlijk’ of als dusdanig sterk dat ze dagelijkse activiteiten verhinderden. “Voor mensen die toch al enig risico op het ontwikkelen van COVID-19 lopen, kunnen dit soort bijwerkingen zelfs bij een zeer werkzaam vaccin toch een factor worden,” zegt Doshi.

Zorgexperts vragen zich met spanning af of deze eerste vaccins ook op langere termijn werkzaam blijken en of ze ook goed werken bij kinderen en zwangere vrouwen, twee groepen die in de klinische tests voor COVID-19-vaccins ondervertegenwoordigd zijn. Zolang deze problemen niet zijn opgelost, zullen we de ‘interim-resultaten’ moeten nemen voor wat ze zijn, als een voorschot op de toekomst. “Laten we wachten op de definitieve gegevens,” zegt Bottazzi. “En laten we wachten op de wetenschappelijke publicaties waarin de natuurwetenschappelijke aspecten achter deze persberichten worden behandeld.” 

Ook nu vaccinmakers hun klinische tests op hoge snelheid afwerken, bestaat de kans dat ze met nog betere COVID-19-vaccins zullen komen, bijvoorbeeld met eentje die minder of helemaal geen koeling vereist. Volgens Salem zijn biochemici van Pfizer al bezig met het aanpassen van de chemische formule voor hun kandidaat-vaccin, zodat ze de temperatuur waarbij het middel bewaard dient te worden kunnen verhogen: “Ze kijken naar een poederversie, die bij veel minder koude temperaturen bewaard zou kunnen worden, maar daar wordt nog aan gewerkt.”

Dit artikel werd oorspronkelijk in het Engels gepubliceerd op NationalGeographic.com

Lees meer