Er zijn tientallen COVID-19-vaccins in ontwikkeling. Dit zijn de belangrijkste om te volgen.

Deze zeven kandidaat-vaccins, die inmiddels in Fase 3-onderzoeken worden getest, lijken wereldwijd de meest veelbelovende.

Tuesday, August 4, 2020,
Door Amy McKeever
In Binghamton, New York, krijgt vrijwilligster Melissa Harting uit Harpersville, New York, op 27 juli in ...

In Binghamton, New York, krijgt vrijwilligster Melissa Harting uit Harpersville, New York, op 27 juli in het kader van klinische tests ten behoeve van een potentieel COVID-19-vaccin (ontwikkeld door Moderna Therapeutics en de National Institutes of Health) een injectie toegediend van verpleegster Kathe Olmstead (rechts).

Foto van Hans Pennik, AP Photo

Momenteel zijn er wereldwijd ruim 150 vaccins tegen het nieuwe coronavirus in ontwikkeling, en de hoop is groot dat één ervan binnenkort in recordtijd op de markt kan worden gebracht en zal bijdragen aan het overwinnen van de wereldwijde coronacrisis. Meerdere programma’s zijn opgezet om zo’n snelle ontwikkeling mogelijk te maken, waaronder Operation Warp Speed van de Amerikaanse regering, waarbij tien miljard dollar ter beschikking is gesteld voor de ontwikkeling en distributie van driehonderd miljoen doses van een veilig en werkzaam vaccin, vóór januari 2021. De Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) coördineert pogingen die overal ter wereld worden ondernomen om een COVID-19-vaccin te ontwikkelen, waarbij wordt gestreefd naar de distributie van twee miljard doses tegen het einde van 2021.

Net als bij alle vaccins is het ook bij deze kandidaat-vaccins de bedoeling dat ze het afweersysteem van het lichaam ertoe aanzetten een respons tegen de indringer op touw te zetten, een respons die soms sterker kan zijn dan in het geval van een natuurlijke infectie maar die desalniettemin minder gezondheidsrisico’s met zich meebrengt.

In sommige vaccins wordt het volledige coronavirus gebruikt, maar dan in een levenloze of anderszins afgezwakte vorm. In andere vaccins worden onderdelen van het virus verwerkt, hetzij een bepaald eiwit of een virusfragment. Bij weer andere kandidaat-vaccins zijn coronavirus-eiwitten ingebracht in een ander virus dat minder gevaarlijk of zelfs geheel onschadelijk is. En ten slotte zijn er nog vaccins in ontwikkeling waarin stukjes genetisch materiaal van het coronavirus worden gebruikt, zodat onze eigen cellen tijdelijk de coronavirus-eiwitten kunnen aanmaken die het immuunsysteem tot actie aanzetten.

Het duurt doorgaans tien tot vijftien jaar om een nieuw vaccin op de markt te brengen; het vaccin dat ooit het snelst beschikbaar kwam – het mazelenvaccin in de jaren zestig – werd in vier jaar tijd ontwikkeld. Vaccins doorlopen een proces van meerdere klinische onderzoeken, dat begint met het controleren van de veiligheid en werkzaamheid bij een kleine groep gezonde vrijwilligers. In de tweede fase wordt de testgroep uitgebreid met mensen die al met het virus zijn besmet of een groter risico lopen om te worden besmet, zodat de werkzaamheid van het vaccin verder kan worden getest. In de derde fase wordt de testgroep verder uitgebreid tot duizenden mensen, zodat men er zeker van kan zijn dat het vaccin bij verschillende groepen mensen de juiste immuunrespons oproept, ongeacht leeftijd, etnische herkomst of onderliggende ziektebeelden. Daarna wordt het nieuwe vaccin voorgelegd aan de toezichthoudende instanties, die op hun beurt veel tijd nodig kunnen hebben om het vaccin uiteindelijk goed te keuren.

Zelfs nadat een vaccin is goedgekeurd, liggen er bij de productie en distributie van een nieuw middel nog allerlei obstakels op de loer, van het opschalen van de fabricage en de keuze van de groepen mensen die als eerste in aanmerking komen om het vaccin te ontvangen tot de vaststelling van de prijs. Veel vaccins belanden in een zogenaamde ‘fase vier’, wat betekent dat ze in een permanente staat van nader onderzoek blijven steken. (Zo weten we wanneer er een vaccin tegen COVID-19 is.) Maar degenen die vaccins tegen SARS-CoV-2 ontwikkelen, proberen dat proces nu samen te persen door meerdere klinische testfases tegelijkertijd uit te voeren, terwijl toezichthouders als de Amerikaanse FDA (Food and Drug Administration) beloven om versnelde procedures te volgen.

Hoewel het nog te vroeg is om te zeggen welke kandidaten uiteindelijk de eindstreep zullen halen, zetten we hieronder enkele potentiële vaccins op een rijtje die al in Fase 3-onderzoeken worden getest.

Moderna Therapeutics

Naam: mRNA-1273

Wie: Een biotechbedrijf uit Massachusetts, in samenwerking met de National Institutes of Health.

Wat: Dit kandidaat-vaccin berust op een technologie waarbij stukjes genetisch materiaal van een virus, in dit geval mRNA, in menselijke cellen wordt ingebracht. Daardoor worden virale eiwitten aangemaakt die sterk doen denken aan die van het coronavirus, waardoor het immuunsysteem wordt aangezet tot een respons. De technologie is tot nu toe bij geen enkel vaccin goedgekeurd. Als het vaccin zou werken, zou het voor het eerst zijn dat een mRNA-vaccin voor menselijk gebruik wordt goedgekeurd.

Status: Op 27 juli maakte Moderna bekend dat het aan Fase 3 van zijn klinische tests voor het vaccin was begonnen, ook al worden de resultaten van de eerste twee fases nog beoordeeld. Uit de voorlopige resultaten van Fase 1-tests bleek dat gezonde vrijwilligers antilichamen tegen het nieuwe coronavirus aanmaakten en dat er ook T-cellen werden geproduceerd, wat op de activatie van een ander onderdeel van het immuunsysteem wijst. Tijdens de Fase 3-tests zal het vaccin aan 30.000 Amerikaanse deelnemers worden toegediend. Moderna ligt naar eigen zeggen op schema om in 2021 minstens een half miljard doses per jaar te kunnen produceren, mede dankzij een deal die het bedrijf met de Zwitserse fabrikant Lonza heeft gesloten. De samenwerking zou zelfs kunnen leiden tot de productie van één miljard doses per jaar.

Pfizer

Naam: BNT162b2

Wie: Een van ’s werelds grootste farmaceutische bedrijven, met zijn hoofdzetel in Manhattan, in samenwerking met de Duitse biotechfirma BioNTech.

Wat: Ook Pfizer en BioNTech ontwikkelen een mRNA-vaccin, dat berust op eerder onderzoek van de Duitse firma waarbij de mRNA-technologie bij experimentele kankervaccins werd toegepast. Pfizer heeft een contract ter waarde van bijna twee miljard dollar met de Amerikaanse overheid afgeslotenom vóór december 2020 honderd miljoen doses te kunnen leveren – een overeenkomst die pas van kracht wordt als het middel is goedgekeurd en geleverd.

Status: Op 27 juli begonnen Pfizer en BioNTech aan een klinisch onderzoek waarin Fase 2- en Fase 3-tests worden gecombineerd. Door de tests uit te voeren onder mensen uit uiteenlopende bevolkingsgroepen en in gebieden waar de besmettingsgraad met SARS-CoV-2 aanzienlijk is, wordt onderzocht hoe goed het vaccin werkt. In totaal zullen 30.000 vrijwilligers uit 39 Amerikaanse staten en uit Brazilië, Argentinië en Duitsland worden getest. Om de deadline van december 2020 te halen wordt gestreefd naar een beoordeling door de toezichthouders in oktober en de productie van 1,3 miljard doses tegen het einde van 2021. Uit de voorlopige resultaten van Fase 1- en Fase 2-tests blijkt dat het vaccin de testpersonen aanzet tot het aanmaken van antilichamen en T-cellen die zich specifiek tegen het SARS-CoV-2-eiwit richten.

University of Oxford

Naam: ChAdOx1 nCoV-19

Wie: De Britse universiteit, in samenwerking met de biofarmaceutische onderneming AstraZeneca.

Wat: Het kandidaat-vaccin van de Oxford-universiteit is een zogenaamd ‘viraal vector’-vaccin, waarbij feitelijk een ‘paard van Troje’ wordt gebruikt om een immuunrespons uit te lokken. Het onderzoeksteam van de universiteit heeft eiwit van de kenmerkende uitsteeksels op het SARS-CoV-2-virus (die het virus helpen bij het binnendringen van cellen) ingebracht in een afgezwakte variant van het adenovirus, dat doorgaans niet meer dan verkoudheid veroorzaakt. Als dit adenovirus bij mensen wordt geïnjecteerd, hopen de onderzoekers dat het eiwit van de uitsteeksels een afweerrespons zal uitlokken. AstraZeneca en de University of Oxford streven ernaar om één miljard doses van het vaccin te produceren en hebben beloofd het middel tegen kostprijs op de markt te brengen.

Status:Uit voorlopige resultaten van de eerste twee fases van klinische tests blijkt dat het vaccin een sterke afweerreactie oproept, waaronder een verhoogde aanmaak van antilichamen en T-cellen. De bijwerkingen zijn mild en lopen uiteen van vermoeidheid tot hoofdpijn. Het kandidaat-vaccin wordt inmiddels klinisch getest in een Fase 3-onderzoek dat uiteindelijk 50.000 vrijwilligers in Brazilië, Groot-Brittannië, de VS en Zuid-Afrika moet omvatten.

Sinovac

Naam: CoronaVac

Wie: Een Chinees biofarmaceutisch bedrijf, in samenwerking met het Braziliaanse onderzoekscentrum Butantan.

Wat: CoronaVac is een inactief gemaakt vaccin, wat betekent dat men gebruikmaakt van een niet besmettelijke variant van het nieuwe virus. Hoewel inactieve ziekteverwekkers mensen niet langer ziek kunnen maken, kunnen ze nog wel een afweerreactie uitlokken. Dit type vaccin wordt ook gebruikt bij de jaarlijkse griepvaccinatie.

Status: Op 3 juli kregen de ontwikkelaars toestemming van de Braziliaanse toezichthouder om aan Fase 3-tests voor dit kandidaat-vaccin te beginnen. Intussen worden de resultaten van de Fase 2-tests nog beoordeeld. Volgens Sinovac is tot dusver uit Fase 1-tests gebleken dat het kandidaat-vaccin een afweerreactie zonder ernstige bijwerkingen uitlokt. Voorlopige resultaten van een onderzoek waarbij het vaccin bij makaken werd getest, zijn onlangs gepubliceerd in het tijdschrift Science; daaruit bleek dat het vaccin leidt tot de productie van antilichamen die tien verschillende stammen van het SARS-CoV-2 neutraliseerden. Aan het Fase 3-onderzoek zullen bijna negenduizend zorgmedewerkers in Brazilië deelnemen.

Sinopharm

Naam: geen

Wie: Een farmaceutisch bedrijf dat in handen is van de Chinese staat, in samenwerking met het Wuhan-Instituut voor Biologische Producten.

Wat: Ook Sinopharm maakt gebruik van een inactief gemaakt SARS-CoV-2-virus en hoopt dat het kandidaat-vaccin tegen het einde van 2020 op de markt kan worden gebracht. Sinopharm heeft gemeld dat het vaccin tijdens eerste klinische tests een duidelijke immuunrespons uitlokte, waarbij antilichamen het virus uitschakelden en er geen ernstige bijwerkingen werden vastgesteld.

Status: Half juli begon Sinopharm in de Verenigde Arabische Emiraten (VAE) aan een Fase 3-onderzoek onder 15.000 vrijwilligers tussen de 18 en 60 jaar zonder ernstige onderliggende ziekten. Het bedrijf koos voor de VAE omdat dat land een zeer diverse bevolking van tweehonderd verschillende nationaliteiten heeft, waardoor het een ideaal testgebied is voor het kandidaat-vaccin.

Murdoch Children’s Research Institute

Naam: Bacillus Calmette-Guerin BRACE-trial

Wie: Het grootste pediatrische onderzoekscentrum van Australië, in samenwerking met de University of Melbourne.

Wat: Het Bacillus Calmette-Guerin- of BCG-vaccin wordt al bijna een eeuw lang ingezet tegen tuberculose door patiënten bloot te stellen aan een minuscule dosis van de actieve bacterie. In de loop der jaren is gebleken dat dit vaccin het afweersysteem kan versterken en het lichaam ook kan helpen bij het bestrijden van andere ziekten. De ontwikkelaars onderzoeken of deze voordelen ook in het geval van het SARS-CoV-2-virus werken en zijn begonnen aan klinische tests voor een Fase 3-onderzoek in Australië. Daarentegen maakte de WHO op 12 april bekend dat er geen aanwijzingen zijn dat het BCG-vaccin mensen beschermt tegen besmetting met het coronavirus.

Status: In april zijn onderzoekers van het Murdoch Children’s Research Institute begonnen aan gerandomiseerde onderzoeken met controlegroepen. Daaruit moet blijken of het BCG-vaccin ook in het geval van het nieuwe coronavirus werkzaam is. Het is de bedoeling dat 10.000 zorgmedewerkers aan de studie deelnemen.

CanSino Biologics

Naam: Ad5-nCoV

Wie: Een Chinees biofarmaceutisch bedrijf.

Wat: CanSino heeft eveneens een ‘viraal vector’-vaccin ontwikkeld, waarbij het bedrijf gebruikmaakt van een afgezwakte versie van het adenovirus als het ‘paard van Troje’ waarmee eiwit van de uitsteeksels op het SARS-CoV-2-virus in het lichaam worden ingebracht. Uit voorlopige resultaten van Fase 2-tests, die in het tijdschrift The Lancet zijn gepubliceerd, is gebleken dat het kandidaat-vaccin “na één enkele immunisatie een significante afweerrespons bij de meerderheid van de ontvangers uitlokt.” Er werden geen ernstige bijwerkingen vastgesteld.

Status: Hoewel het bedrijf technisch gesproken nog aan het Fase 2-onderzoek voor het kandidaat-vaccin bezig is, werd CanSino op 25 juli het eerste bedrijf dat een voorwaardelijke vergunning kreeg om het vaccin te gebruiken. De Chinese overheid heeft alleen toestemming gegeven voor toepassing bij militairen gedurende één jaar.

Dit artikel werd oorspronkelijk in het Engels gepubliceerd op NationalGeographic.com

Lees meer