Al in de eerste week van haar veldonderzoek in het Kokolopori Bonoboreservaat (DR Congo) wachtte antropologe Maud Mouginot, verbonden aan Boston University, een enorme verrassing.

‘Het was vijf uur in de ochtend, de bonobo’s waren net wakker, en ik zag twee harige projectielen elkaar als gekken achtervolgen door de bomen,’ herinnert ze zich. ‘Volgens de onderzoeksassistenten was het agressief gedrag. Zelf kon ik alleen maar denken: wat? Waar zijn de vredelievende bonobo’s gebleven?’

Zijn bonobo’s niet zo vreedzaam als gedacht?

Mouginot had wel verwacht dat bonobo’s complexer zijn dan hun imago als vredelievende hippieapen doet vermoeden. Maar toen ze het aantal agressieve schermutselingen die wetenschappers hadden vastgesteld bij wilde bonobo- en chimpanseemannetjes in vijf verschillende gemeenschappen in Congo en Tanzania naast elkaar legde, viel ze haast van haar stoel. ‘Ik was zo in de war dat ik de beelden één voor één heb bekeken om er zeker van te zijn dat ik ze niet dubbel had geteld.’

Zoals Mouginot en collega’s deze week rapporteren in het vakblad Current Biology, kostte het onderzoekers in het Kokoloporireservaat 2047 uur om 521 gevallen van agressie vast te stellen: van achtervolgingen tot slaan en bijten. In het Gombe Stream National Park in Tanzania daarentegen, waar de chimpansee al meer dan zestig jaar wordt gevolgd, duurde het maar liefst 7300 uur om 654 agressieve handelingen te turven.

Gij zult niet doden

‘Ik was verrast, maar de data zijn overtuigend,’ zegt Richard Wrangham, primatoloog aan Harvard University die niet betrokken was bij dit onderzoek. ‘Een verklaring zou kunnen zijn dat agressie tussen bonobomannen minder vaak leidt tot echt gevaarlijke situaties, waardoor de noodzaak kleiner is om zich in te houden.’

Mouginot sluit zich daarbij aan. ‘Er zijn geen gevallen bekend van bonobo’s die elkaar doden, terwijl dat bij chimpansees geregeld gebeurt. Chimpanseemannen vormen coalities, dus wie een ander mannetje aanvalt, jaagt mogelijk een coalitie tegen zich in het harnas, wat erg gevaarlijk kan zijn. Mogelijk verklaart dat waarom mannelijke bonobo’s wat sneller geweld gebruiken dan chimpansees.’

Worden agressieve bonobo’s beloond?

Maar waarom hebben bonobomannetjes zo’n kort lontje? De studie wekt de indruk dat agressieve bonobo’s het goed doen bij de dames: de twee agressiefste mannetjes die zijn onderzocht, bleken het grootste nageslacht te hebben.

Dat is enigszins verrassend, want mannelijke bonobo’s die zich agressief opstellen tegenover vrouwtjes komen in de problemen. Waar chimpanseevrouwtjes soms worden gedwongen om te paren met agressieve mannetjes, spannen bonobovrouwtjes samen om zulke mannen in het gareel te houden en kiezen ze doorgaans hun eigen partner.

Mouginot denkt dat bonobovrouwtjes niet worden verleid door agressief gedrag, maar vallen voor bepaalde dieren vanwege hun hoge rang in de hiërarchie van de groep. Hooggeplaatste mannen kunnen hun rivalen met agressie op afstand houden zonder de gevolgen te hoeven vrezen, wat kan verklaren waarom de dieren met de meeste nakomelingen ook het vaakst agressief zijn.