Er komt een belangrijk examen aan, je voelt spanning voor een presentatie of misschien moet je op vakantie wennen aan een nieuwe tijdzone: af en toe een slechte nacht is frustrerend. Toch geldt voor ongeveer tien procent van de volwassenen dat slecht slapen een dagelijkse strijd is. En het vervelende: slapeloosheid veroorzaakt vaak nog meer slapeloosheid, omdat er angst- en stressreacties mee gepaard gaan.

Wat is slapeloosheid?

‘Slapeloosheid is echt een 24-uursstoornis en niet alleen ’s nachts een probleem,’ vertelt de Amerikaanse slaapwetenschapper Wendy Troxel. Dat komt omdat slaapgebrek alles beïnvloedt: van de cardiovasculaire gezondheid en de immuunfunctie tot je humeur. Klinisch gezien wordt slapeloosheid dan ook gekenmerkt door beperkingen overdag. Troxel: ‘Die gevolgen overdag zijn essentieel voor de diagnose.’

Leestip: De valkuil van slaapapps: waarom sommige mensen er juist slechter door gaan slapen

Een ander belangrijk criterium van de diagnose is de mate van leed die de slaapproblemen veroorzaken. ‘Als het een halfuur duurt voordat je in slaap valt en je daar geen last van hebt, heb je waarschijnlijk geen slapeloosheid,’ zegt Jamie Zeitzer, co-directeur van het Center for Sleep and Circadian Science van Stanford University (VS). ‘Maar als je er angstig van wordt, dan zou je wel eens slapeloosheid kunnen hebben.’

Dit zijn de symptomen van slapeloosheid

Symptomen van acute (kortdurende) slapeloosheid zijn vaak vermoeidheid overdag, prikkelbaarheid, concentratieproblemen, geheugenproblemen en stemmingswisselingen. Chronische slapeloosheid brengt echter ook gezondheidsproblemen op lange termijn met zich mee.

Om als chronisch te worden beschouwd, moeten de symptomen van slapeloosheid minstens drie nachten per week gedurende drie maanden of langer voorkomen, en mogen ze niet worden verklaard door een andere slaapstoornis, medische aandoening of middelengebruik.

Gevolgen voor de gezondheid

Het grootste risico van een aanhoudende verstoring van slaap is de ontwikkeling van psychiatrische stoornissen, met name depressie en angststoornissen. Een onderzoek van Johns Hopkins University (VS) volgde gedurende ruim dertig jaar meer dan duizend jonge mannen met slaapgebrek en ontdekte dat slapeloosheid hun risico op het ontwikkelen van een klinische depressie aanzienlijk verhoogde. Andere grotere studies zijn tot vergelijkbare conclusies gekomen.

Deze samenhang verklaart waarom slapeloosheid steeds vaker in verband wordt gebracht met een verminderde hersengezondheid, waaronder een verminderd cognitief functioneren en een hoger risico op andere neurodegeneratieve aandoeningen op de lange termijn.

Wil je niets missen van onze verhalen? Volg National Geographic op Google Discover en zie onze verhalen vaker terug in je Google-feed!

Chronische slapeloosheid wordt ook geassocieerd met cardiovasculaire en metabole risico's, zoals blijkt uit onderzoek uit 2025. Ander onderzoek heeft slapeloosheid in verband gebracht met een verminderde immuunfunctie, verhoogde systemische ontsteking en een groter risico op diabetes type 2.

‘Deze effecten kunnen optreden omdat cortisol en sympathische activiteit verhoogd blijven, terwijl ze 's nachts zouden moeten afnemen,’ legt slaaparts Raj Dasgupta van het Huntington Memorial Hospital in Californië (VS) uit. ‘Simpel gezegd betekent slapeloosheid dat het lichaam niet volledig tot rust komt, wat na verloop van tijd meerdere systemen belast.’

Hoe een slechte nacht een vicieuze cirkel wordt

Een slapeloze nacht zou in theorie betekenen dat je de volgende nacht makkelijker in slaap valt. Maar dat is niet altijd het geval, zo benadrukt ook recent onderzoek. ‘Sommige mensen ervaren paradoxale hyperactiviteit. Hersenen proberen dan te compenseren voor het gevoel van slaperigheid door de alertheid te bevorderen. Daardoor wordt het juist moeilijker om de volgende nacht in slaap te vallen,’ zegt Zeitzer.

Leestip: Hoelang kun je zonder slaap? Deze Amerikaanse tiener zette het record op ruim elf dagen

Het opvallendste is misschien wel hoe sterk de hersenen leren van herhaling en associatie. Troxel: ‘Als je nacht na nacht wakker ligt en je gefrustreerd voelt, wordt het bed zelf geassocieerd met wakker zijn in plaats van met rust.’

Zo toonde een Zweeds onderzoek aan dat 91 procent van de mensen met slapeloosheid angst, stress en onaangepaste slaapgewoonten vertoonde die specifiek verband hielden met hun slaapomgeving.

De cyclus doorbreken

Slapeloosheid is goed te behandelen. De gouden standaardbehandeling hiervoor is cognitieve gedragstherapie die zich richt op zowel de gedragspatronen als de denkpatronen die slapeloosheid in stand houden. Daarnaast is het volgens Kryger cruciaal om betere slaapgewoonten aan te leren en een consistent slaapschema te handhaven als je last hebt van slaapstoornissen.

Leestip: Dit is hoe je brein zichzelf ‘wast’ terwijl je slaapt

Ook is het belangrijk om naar je lichaam te luisteren. Als je pas naar bed gaat wanneer je slaperig bent, verkort dit de tijd die je wakker in bed doorbrengt. Dit helpt de hersenen te herprogrammeren, zodat ze het bed alleen nog associëren met slaap in plaats van frustratie. Dit betekent ook dat je beter uit bed kunt gaan als je niet kunt slapen. Onderzoek toont aan dat het versterken van die specifieke associatie slapeloosheid aanzienlijk kan verbeteren.

Tot slot is een gestructureerde, ontspannende routine voor het slapengaan essentieel. Beperk het gebruik van schermen en stimulerende activiteiten voor het slapengaan, vermijd cafeïne aan het einde van de dag en leer jezelf kalmerende gewoonten aan, zoals meditatie of een warm bad. Maar belangrijker nog: raadpleeg een arts wanneer de symptomen blijven aanhouden.

Meer ontdekken? Krijg onbeperkt toegang tot National Geographic Premium en steun onze missie. Word vandaag nog lid!