Dieren dromen ook – dit is wat we weten

Ratten oefenen hoe ze door een doolhof moeten rennen, katten zien voor zich hoe ze een volgende keer op jacht gaan; wetenschappers komen steeds meer te weten over dierendromen.

Door Brian Handwerk
Gepubliceerd 7 nov. 2022 12:21 CET
1502034

Deze golden retriever is erbij gaan liggen in de Valle de la Luna in de Atacamawoestijn in Chili. 

Foto door Alex Saberi, Nat Geo Image Collection

Als je ooit een hond een dutje hebt zien doen, heb je je waarschijnlijk ook wel eens afgevraagd of dieren kunnen dromen.

Dat is een ingewikkelde vraag. We weten nog steeds niet precies waarom mensen dromen, of wat het belang van dromen is. Het is nog veel moeilijker om onderzoek te doen naar dromen bij dieren; honden kunnen ons niet vertellen waarom ze gingen janken of rennen tijdens hun slaapje.

Afhankelijk van welke definitie je gebruikt, zouden dierendromen fascinerende implicaties kunnen hebben. 

‘Ik denk dat we via het verschijnsel dromen een aantal extra cognitieve kenmerken aan dieren kunnen toeschrijven, zoals bijvoorbeeld emoties, geheugen en zelfs fantasie,’ stelt David M. Peña-Guzmán die wetenschapsfilosofie studeert aan de San Francisco State University en onlangs het boek When Animals Dream: The Hidden World of Animal Consciousness schreef.

We wisten al dat primaten emoties kennen, maar hoe zit dat met spinnen, die volgens recent onderzoek mogelijk een soort remslaap hebben en zelfs visuele dromen. Het bestaan van spinnendromen klinkt misschien vergezocht, maar het zou wel kunnen.

‘Wij zien dromen als een soort verzonnen verhaal met bizarre, levendige elementen erin,’ zegt neurobioloog Matthew Wilson van het Massachusetts Institute of Technology. ‘Maar als we naar dieren kijken, proberen we gewoon te achterhalen wat er tijdens de slaap gebeurt op het gebied van leren, geheugen en gedrag.’

Waar katten van dromen

Een van de eerste dieren waar droomonderzoek bij werd gedaan, was de huiskat. Michel Jouvet, een pionier op het gebied van slaaponderzoek, vond in de jaren zestig aanwijzingen dat katten dromen toen hij het gedrag van slapende katten observeerde en dit beïnvloedde.

Tijdens de remslaap zijn de spieren van mensen nauwelijks actief, ondanks de intense mentale activiteit die ons laat dromen. Door deze verslapping reageert het lichaam niet fysiek op onze dromen, hoe echt die ook lijken. Jouvet ontdekte dat een structuur in de hersenstam, de zogenaamde pons, de remslaap bij katten reguleert en een gedeeltelijke verlamming veroorzaakt. 

Wanneer hij een deel van de pons verwijderde, leidde dit tot een enorme gedragsverandering. Hoewel hun brein in remslaap was, begonnen te katten te bewegen alsof ze wakker waren: ze gingen op jacht, sprongen, wasten zichzelf en vochten met onzichtbare tegenstanders.

Jouvet noemde deze fase ‘paradoxale slaap’ – het lichaam beweegt niet maar het brein is volop actief. Dit bood inzicht in wat er gebeurt in de hersenen van een slapende kat.

‘De katten lieten gedrag zien dat je goed zou kunnen omschrijven als mindmappen voor als ze wakker zijn,’ aldus Peña-Guzmán.

Ratten halen herinneringen op aan doolhoven

Als een rat overdag door een doolhof heeft gelopen, leggen ze tijdens hun slaap dezelfde route opnieuw af, zo blijkt uit onderzoek. Als ratten wakker zijn, onthoudt hun hippocampus, een deel van de hersenen waar herinneringen worden gemaakt en opgeslagen, het neuronenpatroon tijdens het lopen door het doolhof. Als de dieren daarna gaan slapen, produceert het brein het identieke patroon. Dit duidt erop dat de rat zich het doolhof herinnert of zelfs opnieuw inprent.

Deze ontdekking uit 2001 was een van de eerste waaruit bleek dat dieren complexe dromen hebben. En dat was nog maar het begin, aldus Wilson, die betrokken was bij dit onderzoek.

‘Nader onderzoek lijkt uit te wijzen dat de manier waarop tijdens de slaap herinneringen aan eerdere gebeurtenissen worden opgehaald dezelfde is als wat wij als dromen ervaren.’

Uit die onderzoeken naar het rattenbrein blijkt dat de dieren, als ze zich tijdens hun slaap het doolhof herinneren, de bijbehorende visuele beelden ook worden gereactiveerd. Dat houdt in dat de slapende knaagdieren hetzelfde zagen als wat ze in het doolhof zagen toen ze wakker waren. Datzelfde geldt voor de gebieden die te maken hebben met het gehoor en zelfs met emoties. Die worden opnieuw actief als de rat tijdens de remslaap droomt dat hij of zij weer door het doolhof loopt. 

‘Er zijn veel aanwijzingen dat ervaringen van overdag uitgebreid opnieuw worden beleefd tijdens de slaap,’ aldus Wilson. ‘Dat zou je wat mij betreft heel goed dromen kunnen noemen. De interessante vraag is: als dat is wat er gebeurt, wat betekent dat dan?’

Australische zebravinken onthouden zang

Hoewel zebravinken bekend staan om hun lyrische zang, zijn het geen geboren zangers. De vogels leren dit door te luisteren, te oefenen, en wellicht ook door te dromen.

Wetenschappers ontdekten in 2000 dat de neuronen in de voorste hersenen van de vogels in een bepaald patroon vuren als ze zingen - en dat dit noot voor noot te reproduceren is. Tijdens de slaap reproduceert het vogelbrein datzelfde patroon, waardoor de noten die ze die dag hebben gehoord en gezongen worden herhaald. Dit duidt erop dat de vogels zich de zang tijdens hun slaap herinneren en dat ze deze oefenen.

De onderzoekers vermoeden dat de zangvogels dromen van zingen. Beleven dromende vogels hun ervaringen van overdag opnieuw? Of zijn de zangdromen eerder een soort algoritmes, die worden herhaald zonder dat ze zich hiervan bewust zijn? Wetenschappers komen mogelijk dichter bij het antwoord op deze vragen.

Nadat er in de volgende twee decennia nader onderzoek was gedaan, kon bij vinken als eerste niet-zoogdieren worden vastgesteld dat ze een soortgelijke slaapstructuur kennen als mensen, inclusief remslaap. Uit nog recenter onderzoek blijkt dat de vogels ook hun stemspieren bewegen op een manier die past bij de muziek in hun brein. Bovendien kunnen ze zang die ze in hun slaap hebben gehoord zingen als ze wakker zijn. 

Ook kunnen slapende vinkjes variaties bedenken op hun gezang, wat erop duidt dat ze tijdens hun slaap de zintuiglijke informatie die ze overdag verzamelen aanpassen door nieuwe variaties te bedenken waardoor ze de melodie beter kunnen onthouden.

Diep in slaap met de vissen

Volgens neurobioloog Philippe Mourrain van de Stanford University kennen ook zebravissen een soort remslaap. Tijdens hun slaap verslappen hun spieren, krijgen ze een onregelmatige hartslag en vertonen ze hersenactiviteit die lijkt op die van een wakkere vis. Een belangrijk verschil ten opzichte van mensen is dat ze, net als sommige andere dieren, hun ogen niet bewegen. (Ze doen ze ook niet dicht, aangezien ze geen oogleden hebben.)

Uit dit onderzoeksresultaat valt af te lijden dat de remslaap, de fase waarin het meest wordt gedroomd, zich minstens 450 miljoen jaar geleden ontwikkelde, voordat er door evolutie een onderscheid kwam tussen land- en waterdieren.

‘Twintig jaar geleden nog maar kwam ik mensen tegen die zeiden dat vissen überhaupt niet slapen,’ vertelt Mourrain. ‘Inmiddels zien we... dat deze gedragskenmerken zijn overgedragen van insecten naar spinnen en gewervelde dieren. Tijdens de remslaap verlies je de controle over je meest cruciale systemen. De evolutie zou die kwetsbare staat nooit hebben behouden als die niet ergens goed voor was.’

Maar wat is het belang van dromen? En betekent het feit dat de remslaap tijdens de evolutie werd behouden ook dat zelfs vissen dromen? 

Dat hangt af van je definitie van dromen. Volgens Mourrain kun je dromen het best beschouwen als veranderingen in de synapsen, oftewel als het resetten van de zenuwverbindingen waardoor ons zenuwstelsel zich voorbereidt op een nieuwe dag via processen als het bewaren van herinneringen en het optimaliseren van kennis.

‘Het zou mij niks verbazen als we zouden ontdekken dat dieren echt dromen en ik denk dat we dat op termijn ook wetenschappelijk kunnen aantonen,’ stelt hij. 

‘Je deed iets overdag en in je brein speelt zich dat opnieuw af, het wordt opgeslagen en vermengd met andere ervaringen. Wij zijn niet de enige soort die in staat is zich dingen te herinneren en dingen te leren.’

Dit artikel werd oorspronkelijk in het Engels gepubliceerd op nationalgeographic.com

Lees meer

Dit vindt u misschien ook interessant

Dieren
Dromen spinnen? Nieuw onderzoek suggereert van wel.
Dieren
We weten nu hoe cyperse katten hun strepen krijgen
Dieren
Huisdieren helpen ons dan wel de pandemie door, maar voor hen kan het stressvol zijn
Dieren
De impact van het coronavirus op het dierenrijk - tot nu toe
Dieren
We zouden geen vijgen hebben zonder wespen - dankzij mutualisme

Ontdek Nat Geo

  • Dieren
  • Milieu
  • Geschiedenis en Cultuur
  • Wetenschap
  • Reizen
  • Fotografie
  • Ruimte
  • Video

Over ons

Abonnement

  • Abonneren
  • Shop
  • Disney+

Volg ons

Copyright © 1996-2015 National Geographic Society. Copyright © 2015-2021 National Geographic Partners, LLC. Alle rechten voorbehouden.