Eenzame George de boomslak sterft als laatste van zijn soort

De dood van een beroemde slak benadrukt het lot van verschillende Hawaïaanse slakken, waar ooit honderden soorten van bestonden.donderdag 10 januari 2019

De eenzaamste slak ter wereld is niet meer.

George, een Hawaïaanse boomslak en het laatste bekende lid van de soort Achatinella apexfulva, is op nieuwjaarsdag overleden. Hij was veertien jaar oud. Een hoge leeftijd voor een slak van deze soort.

George is in het begin van de jaren 2000 in gevangenschap geboren in een fokcentrum van de Universiteit van Hawaï in Mānoa. Kort daarna stierven al zijn soortgenoten. Daarom is hij vernoemd naar Eenzame George, de pintaschildpad die de laatste van zijn soort was.

Meer dan tien jaar lang zochten onderzoekers vergeefs naar een andere soortgenoot waar George mee zou kunnen paren. Hoeweldeze slakken hermafrodiet zijn, moeten twee volwassen dieren paren om nageslacht te verwekken. De onderzoekers verwezen naar George met ‘hij’.

“Ik ben verdrietig, maar vooral boos. Dit was zo’n bijzondere soort die maar bij weinig mensen bekend was,” zegt Rebecca Rundell, evolutiebioloog aan de State University of New York. Hij was medeverantwoordelijk voor de zorg van George en zijn naasten.

In zijn leven was George het gezicht van de strijd die Hawaïaanse landslakken moeten leveren. Zijn dood maakt zowel de enorme diversiteit van inheemse slakken als hun wanhopige situatie duidelijk.

“Ik weet dat het maar een slak is, maar hij staat voor zoveel meer,” aldus David Sischo, wildlifebioloog bij het Hawaïaanse Department of Land and Natural Resources en coördinator van het Snail Extinction Prevention Program.

Het woud verstilt

Slakken waren ooit zeer talrijk in Hawaï. Het verlies van een soort is een klap voor het ecosysteem. Uit verslagen uit de negentiende eeuw blijkt dat op één dagminimaal tienduizend schelpen konden worden verzameld. “Alles wat in overvloed aanwezig is in een bos, is een integraal onderdeel ervan,” zegt Michael Hadfield, een bioloog met als specialisatie ongewervelden, die tot eind jaren 2000 aan het hoofd stond van het fokprogramma voor zeldzame, inheemse Hawaïaanse slakken.

Deze dieren kennen een ongelooflijke diversiteit. Ooit waren er meer dan 750 soorten landslakken in Hawaï, waarvan iets meer dan tweehonderd tot de boomslakken hoorden.

Bij hun aankomst op de eilanden vertakten de slakken zich en kregen ze verschillende ecologische rollen. Sommige soorten werden reducenten, zoals aardwormen die niet inheems zijn. Deze dieren breken dood organisch materiaal af, een belangrijke ecologische taak.

De Hawaïaanse boomslakken hebben zich toegelegd op de smurrie die op bladeren groeit. Zij zorgen ervoor dat schimmel op bladeren afneemt en de schimmeldiversiteit toeneemt. Daardoor helpen ze de bomen vrij te houden van ziekten. Sommige biologen geloven dat gezonde slakkenpopulaties de huidige uitbraak van Rapid ʻŌhiʻa Death hadden kunnen voorkomen. Deze schimmelachtige ziekteverwekker roeit inheemse bomen uit.

In sommige opzichten lijken deze slakken meer op zoogdieren of vogels dan andere ongewervelden. Ze leven vaak tot in hun tienerjaren, het duurt minimaal vijf jaar voordat ze geslachtsrijp zijn en ze krijgen minder dan tien nakomelingen per jaar. Ze worden bewonderd in inheemse Hawaïaanse legenden, waarin wordt verteld dat boomslakken prachtig kunnen zingen. Ze staan dan ook bekend als de ‘stem van het woud’. Waarom dit wordt verteld, is niet duidelijk. Ze maken namelijk geen geluiden.

Divers maar bedreigd 

Ongeveer tien jaar geleden werd algemeen aangenomen dat ruim negentig procent van de Hawaïaanse slakkensoorten waren verdwenen. Onderzoekers hebben echter tientallen soorten waarvan men dacht dat ze waren uitgestorven teruggevonden en zelfs enkele nieuwe soorten ontdekt.

De slakken die er nog zijn in Hawaï, verkeren echter in grote problemen. De meeste komen alleen nog voor op één bergkam of in één vallei. De afgelopen jaren zijn hun aantallen snel afgenomen doordat uitheemse roofdieren hun laatste schuilplaats zijn binnengevallen.

“Sommige populaties die we al ruim tien jaar volgen, leken stabiel. Maar in de afgelopen twee jaar zijn ze ineens compleet verdwenen,” zegt Sischo. “We waren er kapot van en hebben staan huilen.”

Volgens Sischo zullen deze slakken binnen enkele maanden of jaren uitsterven, tenzij ze in het wild worden beschermd of naar het laboratorium worden gebracht.

Dit gebeurt over de hele wereld. Landslakken en naaktslakken vormen ongeveer veertig procent van de dieren waarvan bekend is dat ze sinds vijftienhonderd zijn uitgestorven. Hoogstwaarschijnlijk zijn er al soorten verdwenen voordat ze wetenschappelijk bekend werden en nu bevinden veel soorten zich op de afgrond. Als het overlijden van George nog iets goeds kan voortbrengen, dan is dat de aandacht die het genereert voor deze verborgen uitstervingscrisis onder weekdieren. Nu kan er nog iets aan worden gedaan.

Snelle afname

De afname van het aantal slakken is te wijten aan invasieve soorten die ze opeten tot ze zijn uitgestorven. Ze vallen voornamelijk ten prooi aan de roze wolfslak. Deze slakkeneter werd naar de eilanden gebracht om een anderweekdier te eten: de grote agaatslak. Het dier vond de inheemse slakken echter appetijtelijker en heeft sinds zijn invoering in 1955 in alarmerend tempo volledige soorten opgegeten.

Onderzoekers vermoeden dat de Euglandina roseadoor de toegenomen regenval en gestegen temperaturen hogere gebieden heeft opgezocht en zo in de laatste toevluchtsoorden van de Hawaïaanse slakken terechtkwam. De lange levensduur van de slakken kan hun verslechterde situatie ook hebben gemaskeerd. Populaties bleven nog lang in stand, ondanks dat er geen nieuwe generaties werden geboren.

De ondergang ging in rap tempo. Melissa Price is moleculair ecoloog aan de Universiteit van Hawaï in Mānoa en gebruikt genetica om meer over de ecologie en evolutie van de dieren te weten te komen. Ze ontdekte dat haar favoriete soort, A. lila, die afgelopen april in het wild is uitgestorven. Drie jaar geleden hielp ze mee om de laatste populatie te tellen. Toen waren er ongeveer driehonderd over op de bergkam die uitzicht biedt op Punaluʻu Valley en Kāneʻohe Bay.

Price: “Dit was de meest magische plek op aarde. En dan hingen daar die prachtige slakken in regenboogkleuren aan de bomen.” Afgelopen jaar keerden de wetenschappers terug. Na twintig uur zoeken hadden ze slechts één exemplaar gevonden.

Dit gebeurt ook met andere slakken op de andere eilanden. “Ze houden allemaal op te bestaan,” zegt ze treurig. “Deze hele taxonomische groep staat op het punt van de aardbodem te verdwijnen.”

In de jaren 1980 kwam het hele geslacht van Hawaïaanse boomslakken op de lijst van bedreigde dieren te staan. Hadfield richtte daarop een fokcentrum op in de hoop de zeldzaamste soorten te redden. “We wisten dat dit de laatste slakken waren,” zegt hij.

Wat overblijft

In dat laboratorium van de Universiteit van Hawaï in Mānoa werd George geboren in het begin van de jaren 2000. Samen met nog wat andere soortgenoten werden de ouders van George meegenomen uit de laatst bekende populatie die in 1997 in enkele bomen bij het Poamohopad op Oahu werd aangetroffen.

Er kwamen slechts een paar nakomelingen. Deze leefden net als hun ouders niet lang. Midden jaren 2000 “stierven alle Achatinella apexfulva, met uitzondering van één jonge slak en dat was George,” aldus Sischo.

Onder de slakkenonderzoekers ontstond de traditie om te stoppen op de plek waar de laatste A. apexfulvawas gevonden om met een verrekijker de bomen af te speuren. Hadfield: “We bleven hopen dat we er meer zouden vinden.” Maar ze zagen er geen. Toen George in 2012 geslachtsrijp werd, was er geen partner voor hem. De slak leefde ruim tien jaar alleen in een terrarium en op de eerste dag van 2019 overleed hij.

Het stoffelijke overschot van George wordt in ethanol bewaard. Zijn schelp wordt bij die van meer dan twee miljoen andere Hawaïaanse landslakken in de malacologische collectie van het Bernice Pauahi Bishop Museum gezet. Malacologie is de wetenschappelijke studie van weekdieren (mollusken).

In 2017 werd voorzichtig een heel klein stukje van de voet van George afgesneden en naar wetenschappers van de ‘Frozen Zoo’ van het Institute for Conservation Research van de San Diego Zoo gestuurd, zodat wetenschappers over DNA beschikken als ze hem willen klonen. Dat kan nu nog niet, maar is in de nabije toekomst waarschijnlijk wel mogelijk. Alle dieren van het fokprogramma die sterven, worden geconserveerd. Hadfield merkt op dat het soms mogelijk is om DNA te verkrijgen uit oude schelpen. Misschien is er dus voldoende genetische diversiteit om de soorten terug te halen. Maar zolang de bossen waarin ze leefden niet worden hersteld en de invasieve dieren niet worden verwijderd, kunnen ze niet veilig worden teruggezet.

Het liefdesnest

George bracht de laatste twee jaar op Oahu door in een modulaire oplegger van 3,5 bij 13 meter, die door sommigen ‘het liefdesnest’ wordt genoemd. Het fokprogramma, dat in 2016 officieel is overgenomen door Sischo en het Snail Extinction Prevention Program, omvat dertig soorten Hawaïaanse slakken die in het wild zijn uitgestorven of uiterst zeldzaam zijn. Van sommige soorten zijn minder dan vijftig dieren over.

Tweeduizend slakken verzorgen is niet gemakkelijk. De dieren leven in zorgvuldig ontworpen terraria die in zes grote klimaatkamers met een gecontroleerde verlichting, temperatuur en luchtvochtigheid staan. Om de dag krijgen de slakken vers gesnoeide takken van hun waardplanten, zodat ze zich kunnen voeden met de algen en schimmels die op de bladeren groeien. Het team kweekt ook een inheemse schimmel die aan het dieet wordt toegevoegd.

Onderzoekers hopen dat deze inspanningen voorkomen dat nog meer soorten uitsterven en dat George ook na zijn overlijden het bewustzijn voor deze problematiek zal wekken.

“De uitstervingscrisis onder landslakken heeft niet veel publiciteit gekregen,” merkt Rundell op. En dat terwijl “deze soorten een belangrijk onderdeel van het leven op aarde zijn. Wanneer ze uitsterven, betekent dit dat er iets heel erg mis is met de wereld waarin wij leven.”

“Terwijl we allemaal rouwen om George, klamp ik me nog meer vast aan de gedachte dat er hoop is voor deze inheemse slakken,” zegt Norine Yeung, manager van de malacologiecollectie van het Bernice Pauahi Bishop Museum. “Laten we hen niet vergeten.”

Lees ook: Nieuwe slangensoort ontdekt in maag van andere slang

Bekijk ook: 24x aparte amfibiën

Dit artikel werd oorspronkelijk in het Engels gepubliceerd op NationalGeographic.com

Lees meer