De mens is een van de weinige diersoorten waarvan de vrouwen in de menopauze raken. De club van grootmoeders is zelfs zo klein dat de andere soorten waarvan bekend is dat ze de menopauze doormaken en overleven op één hand te tellen is: de orka, Indische griend, narwal, beloega en zwarte zwaardwalvis. Maar een nieuwe studie laat zien dat tenminste één populatie chimpansees aan dit lijstje kan worden toegevoegd.

Chimpansees in de menopauze

Die ontdekking is het resultaat van een 21 jaar durende observatie van een groep wilde chimpansees in Nationaal Park Kibale in Oeganda: de Ngogo-populatie. Nou ja, dat, en het verzamelen van chimpansee-urine hoog in de bomen. Hoe de onderzoekers dat klaarspeelden?

‘We braken een tak met een Y-vorm af. Daaraan hingen we een plastic zak,’ zegt Kevin Langergraber, primatoloog aan de Arizona State University en hoofdauteur van het onderzoek. De studie werd vorige maand gepubliceerd in het vakblad Science. Daarna was het een kwestie van zoeken naar een chimpansee met hoge nood om de urine op te vangen. ‘Je hoopt vooral dat je niet te veel spetters over je heen krijgt,’ lacht hij.

Uit het bestuderen van de urine van 66 Ngogo-vrouwtjes (in de leeftijd van 14 tot 67 jaar) bleek dat hun hormoonspiegel veranderde zodra ze de vijftig naderden, wat erop wijst dat ze de menopauze doormaakten. Die leeftijd komt overeen met de leeftijd waarop veel mensen in de menopauze raken. Waarom weten we dit nu pas? Het korte antwoord is dat het erg lastig is om het lichaam van grote, wilde dieren te bestuderen zonder ze pijn te doen.

Andere chimpansees in de overgang

Zowel de lange duur van het Ngogo Chimpansee Project, dat in 1993 van start ging, als de techniek van het verzamelen van urinemonsters maken dit project bijzonder. Het team ontdekte dat oudere vrouwtjes dezelfde hormonale veranderingen ondergaan als een vrouw van middelbare leeftijd: haar oestrogeen- en progestageenspiegel dalen, terwijl de niveaus van follikelstimulerende en luteïniserende hormonen toenemen. Toch houdt Langergraber een slag om de arm: hij waarschuwt dat de Ngogo-populatie een uitzondering kan zijn ten opzichte van de rest van de soort.

Dat komt omdat de Ngogo-gemeenschap in een soort hof van Eden leeft: het grondstofrijke, goed beschermde Nationaal Park Kibale, waar ook geen luipaarden voorkomen (de grootste bedreiging van de chimpansee). Daardoor weten veel dieren een hoge leeftijd te bereiken.

Toch hoeft dat niet te betekenen dat niet ook andere populaties de menopauze doormaken. Mits hun leefomgeving het toelaat, kan het best zo zijn dat dieren lang genoeg leven om in de overgang te raken. Het antwoord kan natuurlijk ook ergens in het midden liggen, zegt Langergraber.