De 13 grootste en bekendste dierentuinen van Nederland trekken gezamenlijk zo’n 10 miljoen bezoekers per jaar. Maar niet iedereen is enthousiast over het houden van dieren in gevangenschap. Zijn dierentuinen nog wel van deze tijd?
Het psychische leed van dieren in gevangenschap
Tegenstanders van dierentuinen vinden het onverantwoord om dieren in hokken te stoppen. Het klopt dat het leven in gevangenschap voor sommige dieren stressvol kan zijn. Je kunt dit herkennen aan stereotiep gedrag: herhaaldelijk en dwangmatig gedrag zonder duidelijk doel. Zo kan een ijsbeer heen en weer ‘ijsberen’, een olifant steeds op dezelfde manier met zijn slurf zwaaien en een giraffe voortdurend het hek likken.
Dit repeterende gedrag kan voor dieren een manier zijn om met stress om te gaan en dient als vervanging van het natuurlijke gedrag dat ze door hun gevangenschap niet kunnen vertonen. Dieren die in het wild lange afstanden afleggen, hebben een grotere kans om stereotiep gedrag te vertonen. Denk bijvoorbeeld aan ijsberen, olifanten en orka’s.
De impact op de gezondheid
Stress heeft ook invloed op de gezondheid van dieren. Uit onderzoek van de University of Kent naar chimpansees in dierentuinen blijkt dat deze apen in gevangenschap afwijkend gedrag vertonen, wat wijst op mentale problemen. Ook blijkt uit een publicatie in het wetenschappelijke tijdschrift Science dat olifanten die in gevangenschap worden geboren, aanzienlijk korter leven dan olifanten in het wild. Dit komt zowel door fysieke als psychische problemen, zoals stress.
Met de juiste maatregelen kan psychisch leed worden verzacht. Door veel dierentuinen wordt hier al jaren in geïnvesteerd. Denk aan voldoende schuilplaatsen voor dieren die zich graag verstoppen, groepshuisvesting voor dieren die van nature in groepen leven, en voerspelletjes of puzzels waarbij een dier moeite moet doen voor zijn eten.
Leestip: Achter de schermen: met deze cameraval legde fotograaf Jasper Doest wilde olifanten vast
Ook kan het helpen om meer ruimte te bieden, al blijven gedrags- en gezondheidsproblemen bestaan omdat de natuurlijke levensstijl niet volledig kan worden nagebootst. Zo zwemmen orka’s tot wel 150 kilometer per dag, daar kan geen dierentuin tegenop.
Educatieve waarde van dierentuinen
Hoewel dierentuinen oorspronkelijk zijn bedoeld ter vermaak en ontspanning, hebben ze ook een educatieve functie. Bezoekers kunnen er veel leren over dieren, en dierentuinen hopen dat dat leidt tot meer waardering en respect voor de natuur.
Leestip: Is de ijsbeer bestand tegen het veranderde klimaat? Het lijkt er niet op
Een mooi doel, maar volgens tegenstanders wordt daarmee ten onrechte het idee genormaliseerd om dieren in gevangenschap te houden en ze in kooien aan mensen te tonen. Onderwijzen en bewustwording creëren kan ook op andere manieren: middels literatuur, documentaires en natuurfilms. Zo krijg je bovendien een betere indruk van hoe dieren in het wild leven.
Onderzoek en fokprogramma’s
Naast hun educatieve functie kunnen dierentuinen ook een rol spelen in het behoud van diersoorten door onderzoek en fokprogramma’s. Ook dieren die in het wild leven plukken de vruchten van zulke onderzoeken.
Met fok- of soortbehoudprogramma’s zetten dierentuinen zich in voor het beschermen van bedreigde diersoorten. Soms worden dieren zelfs teruggeplaatst in het wild, zoals eerder gebeurde met het gouden leeuwaapje en przewalskipaarden. Maar er klinkt ook kritiek.
Leestip: Van huisdier tot bosbewoner: de Siberische grondeekhoorn ontsnapte uit gevangenschap
Zo is er volgens tegenstanders weinig tot geen bewijs dat dierentuinen een cruciale rol spelen in het behoud van diersoorten. Neem de reuzenpanda, waarvan zo’n 400 dieren werden gefokt in gevangenschap, maar waarvan er slechts 5 werden uitgezet in het wild – al moet worden gezegd dat uitzetting lang niet altijd het doel is.
Het doden van gezonde dieren
Tegenwoordig komt ongeveer 90 procent van de dieren in dierentuinen voort uit fokprogramma’s en zijn dierentuinen zelfvoorzienend. Maar er is ook een keerzijde van de fokprogramma’s.
Leestip: Desinformatie werd de Tasmaanse tijger fataal. Wacht de wolf hetzelfde lot?
In Europese dierentuinen worden jaarlijks duizenden gezonde dieren afgemaakt om soorten gezond te houden door de genetische diversiteit te waarborgen en overschotten te voorkomen, ook in Nederland en België. Het doden van deze dieren gebeurt meestal achter de schermen, maar er zijn ook bekende voorbeelden: in 2014 werd de kerngezonde giraffe Marius afgemaakt na advies van de European Association of Zoos and Aquaria.
Zijn dierentuinen nog wel van deze tijd?
Voorstanders wijzen op de waarde van fokprogramma’s, educatie en onderzoek door dierentuinen. Maar weegt dit op tegen het leed voor dieren in gevangenschap en het doden van kerngezonde dieren? Wat denk jij: kun je nog zonder schuldgevoel naar de dierentuin?
Nog niet uitgelezen? Schrijf je ook in voor de gratis nieuwsbrief van National Geographic en ontvang wekelijks de favoriete verhalen van de redactie in je mail.
