Deze week werden aan de Spaanse kust meer dan honderd strandgangers gestoken door een bijzonder dier: het Portugees oorlogsschip. Volgens lokale autoriteiten bestaat de kans dat de opvallende dieren de komende tijd vaker aanspoelen. Het incident vestigt de aandacht op een van de vreemdste bewoners van de oceaan. Want ondanks zijn kwalachtige uiterlijk is het Portugees oorlogsschip helemaal geen kwal, maar een ingenieuze kolonie van samenwerkende organismen, uitgerust met meterslange giftige tentakels.
Geen kwal, maar een levende kolonie
Hoewel het dier vaak voor een kwal wordt aangezien, is het Portugees oorlogsschip iets veel complexers. Het is een sifonofoor: een kolonie van genetisch identieke poliepen die samen functioneren als één organisme.
Elke poliep heeft een gespecialiseerde taak. De pneumatofoor – de met gas gevulde blaas – houdt de kolonie drijvend en vangt de wind als een zeil. Andere poliepen zorgen voor de jacht, de vertering van voedsel of de voortplanting. Geen enkel onderdeel kan zelfstandig overleven; alleen samen vormen ze een efficiënt geheel.
Ook de naam verwijst naar die opvallende blaas. Europese zeevaarders vonden dat het dier leek op een Portugese karveel, een zeilschip uit de vijftiende en zestiende eeuw waarvan het bolle zeil boven het water uitstak. In het Engels kreeg het dier daarom de naam Portuguese man o’ war, een verwijzing naar de zwaarbewapende oorlogsschepen uit die tijd.
Een gevaarlijke steek
Onder water hangen tentakels die tot dertig meter lang kunnen worden. Ze zijn bezet met duizenden netelcellen die bij aanraking razendsnel gif afschieten. Voor kleine vissen en plankton is dat fataal: ze raken vrijwel onmiddellijk verlamd, waarna andere poliepen het voedsel verteren en de voedingsstoffen doorgeven aan de rest van de kolonie.
Bij mensen is een steek meestal niet levensbedreigend, maar wel bijzonder pijnlijk. Mogelijke klachten lopen uiteen van een brandende huid en misselijkheid tot ademhalingsproblemen en hartritmestoornissen. Daarom worden stranden in landen als Australië en Hawaï regelmatig afgesloten wanneer Portugese oorlogsschepen aanspoelen.
Ernstige gevallen zijn zeldzaam. In 2010 overleed een 69-jarige vrouw op Sardinië nadat ze in aanraking was gekomen met aangespoelde tentakels. Vermoedelijk speelde een ernstige allergische reactie daarbij een rol.
Waarom ze ineens massaal op stranden verschijnen
Het Portugees oorlogsschip kan zich niet actief voortbewegen. De kolonie laat zich volledig meevoeren door wind, golven en zeestromingen. Opmerkelijk genoeg is de stand van het ‘zeil’ genetisch bepaald: sommige exemplaren drijven naar links, andere naar rechts. Daardoor waaien niet alle dieren voortdurend dezelfde kant op, wat de kans verkleint dat complete populaties tegelijk stranden.
Wil je niets missen? Volg National Geographic op Google Discover en voeg National Geographic toe als voorkeursbron om onze verhalen vaker te zien in je Google-feed!
Toch kunnen de omstandigheden soms precies goed zijn. Langdurige aanlandige wind, krachtige stormen en veranderende zeestromingen kunnen duizenden Portugese oorlogsschepen richting dezelfde kust voeren. Mariene biologen vermoeden dat zo’n combinatie van weers- en oceaanomstandigheden ook een rol speelde bij de recente strandingen in Spanje.
Of klimaatverandering daarbij meespeelt, is nog onderwerp van onderzoek. Warmere zeewatertemperaturen en veranderende stromingspatronen kunnen de verspreiding van drijvende zeedieren beïnvloeden, maar voor het Portugees oorlogsschip is nog niet aangetoond dat dit de belangrijkste verklaring is voor recente strandingen.
Een roofdier met een belangrijke rol in zee
Ondanks hun beruchte reputatie vervullen Portugese oorlogsschepen een belangrijke rol in het mariene ecosysteem. Ze vormen voedsel voor onder meer lederschildpadden en de blauwe draak (Glaucus atlanticus), een zeenaaktslak die opmerkelijk genoeg immuun is voor het gif. Ook het oorlogsschipvisje (Nomeus gronovii) leeft tussen de tentakels zonder daar veel hinder van te ondervinden.
Voor strandgangers blijft het advies eenvoudig: bewonder het dier op afstand en raak het nooit aan, ook niet wanneer het dood lijkt of op het strand ligt. De netelcellen kunnen nog lange tijd actief blijven.
Meer ontdekken? Krijg onbeperkt toegang tot National Geographic Premium en steun onze missie. Word vandaag nog lid!
Kevin is als Managing Editor Digital verantwoordelijk voor de digitale kanalen van National Geographic. In zijn vrije tijd reist hij het liefst naar bestemmingen die de meeste toeristen doorgaans mijden, zoals Transnistrië, Mongolië of Iran. Daarnaast gaat hij graag op pad met zijn camera en probeert hij nieuwe sporten uit.
