Zaan Olivier, programmamanager bij het International Fund for Animal Welfare (IFAW), vond het vreselijk toen bleek dat de walvisvaart in IJsland zou worden hervat. Volgens lokale bronnen was de enige walvisvaarder van IJsland zijn boten aan het prepareren. Op 23 juni werden de eerste twee vinvissen aan wal getakeld. De keuze om na twee jaar pauze opnieuw uit te varen is opmerkelijk. Uit bronnen blijkt namelijk dat het jagen op walvissen een verlieslijdende onderneming is voor walvisvaarder Kristján Loftsson.
Verliesmakende onderneming
Loftsson maakt er allesbehalve een geheim van dat hij op walvissen jaagt en niet van plan is daarmee te stoppen. ‘In maart kondigde hij al aan in de lokale media dat hij weer zou gaan uitvaren,’ aldus Olivier. De laatste twee jaar bleven de boten van Loftsson in de haven liggen, maar voor het seizoen van 2026 besloot hij toch zijn harpoenen uit het vet te halen.
Dat is opvallend, want al in 2015 onthulde de voormalige IJslandse nieuwsorganisatie Kjarninn dat het jagen op walvissen Loftsson niets opleverde. Het zou hem zelfs miljoenen euro’s meer kosten dan opleveren. Dat bleek uit de jaarcijfers van zijn bedrijf Hvalur hf.. Zijn bedrijf als geheel maakte wel winst, maar die was toe te schrijven aan andere activiteiten, niet de walvisvaart.
Volgens Olivier is die situatie ongewijzigd. ‘Uit cijfers die ik zelf heb gezien, blijkt dat de walvisvaart hem tussen 2012 en 2020 een verlies van ruim twintig miljoen heeft opgeleverd,’ vertelt ze. De winst die Loftssons bedrijf in die periode maakte, kwam uit investeringen die niets met visserij te maken hadden, zo blijkt uit gegevens van de IJslandse belastingdienst en lokale media.
Nutteloze vangst
Verschillende organisaties zetten daarnaast grote vraagtekens bij de afzetmarkt. Die is volgens hen namelijk veel kleiner dan Loftsson pretendeert. Op de lokale IJslandse markt is amper vraag naar walvis. Het wordt via misleidende marketing gepresenteerd als een traditionele IJslandse maaltijd, terwijl in werkelijkheid minder dan twee procent van de IJslanders walvis eet.
De meeste walvissen belanden in IJsland op de borden van (voornamelijk) Amerikaanse toeristen. Via campagnes van onder meer IFAW wordt aan toeristen duidelijk gemaakt dat ze de ‘delicatesse’ beter kunnen overslaan op reis. In plaats daarvan worden ze aangemoedigd om de walvissen in het wild te observeren, bijvoorbeeld tijdens een excursie.
Let op: onderstaande beelden kunnen als schokkend worden ervaren. In de video is te zien hoe een van de twee vinvissen aan wal wordt getakeld. Video: IFAW / Leví Baltasar
‘Loftsson exporteerde het grootste deel van het walvisvlees naar Japan, maar daar is de vraag naar IJslands walvisvlees enorm gedaald sinds ze twee jaar geleden hun eigen quotum hebben verhoogd,’ legt Olivier uit. ‘Hij is om die reden vorig jaar ook niet uitgevaren.’
Dat betekent dat de twee vinvissen die op 23 juni aan land kwamen, worden versneden en in de vriezer belanden, waar ze naar alle waarschijnlijkheid jaren blijven liggen. Een tweede harpoenboot is momenteel nog op zee. ‘Deze walvissen sterven echt voor niets, want de vriezers liggen nog vol met het vlees van een paar jaar geleden,’ aldus Olivier.
Wat drijft Loftsson?
Op de vraag waarom Loftsson ondanks de financiële verliezen en een gebrek aan afzetmarkt toch op walvissen blijft jagen, moet Olivier het antwoord schuldig blijven. Wel heeft ze een vermoeden.
Olivier: ‘De regering heeft aangekondigd in het najaar de wet rondom de walvisvaart te herzien. Ook stemmen de IJslanders in augustus over toetreding tot de EU, die is fel tegen de walvisjacht. Wij vermoeden dat Loftsson dit seizoen uitvaart vanwege de controverse die dat oplevert. Hij hoopt wellicht dat veel IJslanders niet willen dat de EU zich gaat bemoeien met wat ze in hun eigen wateren doen, zodat de aanpassing van de walviswet vertraagt.’
National Geographic (VS) schreef in 2022 al dat sommige IJslanders het als hun culturele recht zien om op walvistocht te gaan. Maar Loftsson meende vooral een pragmatische reden te hebben. ‘Als de walvisstand de operatie rendabel maakt, gaan we op walvisvaart. Zo simpel is het. Het is gewoon een bedrijf als ieder ander,’ zo zei hij.
Politiek falen
Om te controleren of het er ordentelijk aan toegaat op de boten van Loftsson, gaat er sinds enkele jaren een inspecteur van MAST mee aan boord, de IJslandse equivalent van de Voedsel- en Warenautoriteit. Dit gebeurde naar aanleiding van een MAST-onderzoek in 2022, waaruit bleek dat een groot deel van de walvissen te lang leed nadat ze geraakt werden door een harpoen.
‘Gemiddeld sterft een walvis na elfeneenhalve minuut, maar het kan ook twee uur duren. Een harpoen kun je niet vergelijken met de pin waarmee we koeien en schapen door het hoofd schieten. De walvis zwemt alle kanten op,’ aldus Olivier.
De roep om de walvisvaart af te schaffen, is inmiddels groot in de IJslandse politiek, weet Olivier. Maar omdat de vorige regering in 2024 een nieuwe vergunning van vijf jaar heeft afgegeven, zijn ze verplicht om een quotum vast te stellen. En dus mag Loftsson de komende jaren nog op pad met zijn boten.
‘Het is echt een politiek falen,’ concludeert Olivier. ‘Maar we hopen heel erg dat in oktober de nieuwe wet wordt aangenomen en er definitief een einde aan de IJslandse walvisvaart komt.’
Meer ontdekken? Krijg onbeperkt toegang tot National Geographic Premium en steun onze missie. Word vandaag nog lid!
Roeliene werkt als editor voor National Geographic. Daarnaast levert ze als wetenschapsjournalist bijdragen aan onder meer Quest en KIJK Magazine. Ze is dol op reizen, godsdienstgeschiedenis en een stevige wandeling.
