Zo’n twintig jaar geleden opperden wetenschappers voor het eerst dat de grote rosse vleermuis (Nyctalus lasiopterus) actief op kleine zangvogels jaagt en ze al vliegend opeet. Gianna Dondini en Simone Vergari troffen in 2000 veren van zangvogels aan in de ontlasting van de vleermuizen, en die moesten toch ergens vandaan komen. Sindsdien is het onderzoek naar dit bijzondere jachtgedrag sterk uitgebreid. Maar wellicht is het helemaal niet zo’n nieuwe ontdekking als tot nu werd aangenomen.
De Vlaamse schilder Jan Brueghel (1568-1625) legde het al vast in zijn schilderij Lucht (1611), onderdeel van zijn allegorische reeks De vier elementen. De vraag is nu: is het een creatief verzinsel van Brueghel of heeft hij dit gedrag met eigen ogen gezien? Die vraag probeert de Spaanse ecoloog Pedro Romero-Vidal te beantwoorden in zijn onderzoek, gepubliceerd in Proceedings of the National Academy of Sciences.
Vleermuis eet roodborst
De theorie dat de grote rosse vleermuis op zangvogels jaagt en ze vliegend opeet, is pas na jarenlang aanvullend onderzoek bevestigd dankzij technische snufjes. Zo rustten Deense onderzoekers vorig jaar een aantal vleermuizen uit met kleine rugzakjes, met daarin apparatuur die hun jachttechniek kon reconstrueren.
Zij legden toen vast hoe een grote rosse vleermuis al vliegend gedurende 23 minuten een roodborst oppeuzelde – een vogel die ongeveer de helft van de vleermuis weegt. ‘Dat is alsof ik tijdens het joggen een dier van 35 kilo vang en hem al rennend opeet,’ zei Laura Stidsholt van de Deense Universiteit van Aarhus daarover in een persbericht.
Dat er zulke verregaande technieken nodig zijn om het gedrag vast te leggen, maakt het des te bijzonderr dat het op een zeventiende-eeuws schilderij te zien is. De man die dit recentelijk opviel, is Pedro Romero-Vidal, een Spaanse ecoloog. Hij was bezig met een project waarin hij diersoorten op historische schilderijen identificeerde, toen zijn oog viel op de vleermuis van Brueghel.
Hoe wist Brueghel van het bestaan van de grote rosse vleermuis af?
De vleermuis waar het om gaat, bevindt zich in de rechterbovenhoek van het schilderij. Hij heeft een roodbruine vacht, ronde oren en lange vleugels, net zoals de grote rosse vleermuis. In zijn mond bevindt zich een klein lichaampje, waaronder hulpeloos een vleugel bungelt.
Op het hele schilderij zijn meer dan zestig soorten vogels te zien, waarvan veertig inheemse Europese soorten en veertien exotische. In België, waar Brueghel vandaan komt, was de kans op een ontmoeting met de grote rosse vleermuis in de zeventiende eeuw zeer klein. Maar het is bekend dat de schilder tijd heeft doorgebracht in Italië, waar de soort van nature voorkomt. In theorie kan Brueghel het dier dus met eigen ogen gezien hebben.
Wil je niets missen? Volg National Geographic op Google Discover en voeg toe als voorkeursbron om onze verhalen vaker te zien in je Google-feed!
Toch acht Romero-Vidal die kans onwaarschijnlijk. De vleermuis jaagt namelijk alleen ’s nachts op zangvogels. Een andere mogelijkheid is dat Brueghel niet de grote rosse vleermuis heeft afgebeeld, maar de nauw verwante rosse vleermuis (Nyctalus noctula). Daarvan is bekend dat hij soms overdag op zangvogels jaagt. Wellicht heeft Brueghel dat gezien. Toch lijken de verhoudingen van de vleermuis op zijn schilderij meer op de grote variant dan op de kleine.
Veren in de ontlasting
De laatste wetenschappelijke verklaring waar Romero-Vidal mee komt, is dat ook vierhonderd jaar geleden al bekend was dat er veren in de vleermuisontlasting zaten. Brueghel was hier wellicht van op de hoogte, en heeft toen met een zekere mate van artistieke vrijheid de jacht weergegeven in zijn schilderij.
Romero-Vidal laat ook ruimte voor de mogelijkheid dat het kunstwerk volledig symbolisch is, zeker omdat het een allegorie is. Dat is een kunstvorm waarbij een idee of abstract begrip wordt uitgebeeld aan de hand van symbolische voorstellingen. De vleermuis zou bijvoorbeeld voor de nacht kunnen staan en de vogel in zijn bek voor de dag.
De ecoloog vindt het hoe dan ook opmerkelijk dat het vleermuisgedrag vierhonderd jaar geleden al met een kwast is vastgelegd, ver voor de komst van ultrasoonsensoren en andere moderne technologieën.
Meer ontdekken? Krijg onbeperkt toegang tot National Geographic Premium en steun onze missie. Word vandaag nog lid!
Roeliene werkt als editor voor National Geographic. Daarnaast levert ze als wetenschapsjournalist bijdragen aan onder meer Quest en KIJK Magazine. Ze is dol op reizen, godsdienstgeschiedenis en een stevige wandeling.
