Slangen, exotische vogels en mythische figuren sieren de zeekaart van Piri Reis. Maar tussen al die illustraties staat iets dat eeuwenlang tot vragen heeft geleid: een groot, onbekend zuidelijk continent. Is dit het legendarische Terra Australis, waarvan Griekse geleerden dachten dat het de wereldzee moest omringen? Of toont deze Turkse kaart misschien Antarctica, ruim drie eeuwen vóór de officiële ontdekking ervan?
De Piri Reis zeekaart wordt in 1513 getekend door de Turkse cartograaf en admiraal Hajji Ahmed Muhiddin Piri (1465-1553), tegenwoordig beter bekend als Piri Reis (‘reis’ is Turks voor kapitein). Eeuwenlang bleef zijn werk onbekend, tot de kaart in 1929 werd teruggevonden in de archieven van het Topkapıpaleis in Istanbul, waar hij nog altijd wordt bewaard.
Wat staat er op de Piri Reiskaart?
De Piri Reiskaart is getekend op gazellehuid en toont Frankrijk, het Iberisch Schiereiland, de Afrikaanse westkust, delen van Noord-Amerika, de Caraïben, Zuid-Amerika én een onbekend continent. De kaart was waarschijnlijk onderdeel van een grotere wereldkaart, waar ook de Britse Eilanden, Groenland en India opstonden.
De Piri Reiskaart is een portolaanse zeekaart, een kaarttype dat bedoeld was om op te navigeren. Zo zijn de kustlijnen gedetailleerd opgetekend en bevat de kaart twee windrozen met ieder zestien loxodroomlijnen, die de windrichtingen weergeven. De kaart bevat verder omschrijvingen van de getoonde locaties en illustraties van dieren en mensen.
Leestip: Ibn Battuta, de grootste middeleeuwse reiziger ooit
Hoewel de Kreeftskeerkring, de evenaar en de Steenbokskeerkring wel op de Piri Reiskaart staan getekend, vermeldt Piri Reis – zoals veel cartografen uit zijn tijd – geen lengte- en breedtegraden op zijn kaart. Begin zestiende eeuw navigeren zeevaarders nog niet met lengte- en breedtegraden, maar op het kompas en de 32 windrichtingen. Aan de hand van de afgelegde afstand, de snelheid en de verstreken tijd werd vervolgens geschat waar het schip zich bevond.
Gebaseerd op verloren kaarten
In een Ottomaans bijschrift schrijft Piri Reis dat hij zijn kaart baseerde op ongeveer twintig oudere kaarten, waaronder Portugese zeekaarten, werk van Claudius Ptolemaeus en een verloren kaart van Christoffel Columbus.
Wil je niets missen van onze verhalen? Volg National Geographic op Google Discover en zie onze verhalen vaker terug in je Google-feed!
Historicus Gregory McIntosh stelt in zijn boek The Piri Reis map of 1513 dat Piri Reis waarschijnlijk toegang had tot een kaart van Columbus uit 1495 of 1496. Zo is Hispaniola opvallend verticaal afgebeeld – mogelijk omdat Columbus bleef geloven dat hij Azië had bereikt en het eiland verwarde met Cipango (Japan).
Ondanks enkele fouten is de kaart opmerkelijk nauwkeurig. De Braziliaanse kustlijn, pas in 1500 ontdekt, is tussen de 7de en 25ste breedtegraad verrassend correct weergegeven.
Antarctica of toch iets anders?
Na Brazilië buigt de Zuid-Amerikaanse kustlijn op de kaart naar het oosten en vloeit over in een onbekend continent. Het is de oudst bekende kaart waarop zo’n zuidelijke landmassa verschijnt.
Het is niet bekend wat dit continent moet voorstellen. In 1954 suggereerde geofysicus Charles Hapgood dat het Antarctica zou zijn, afgebeeld zonder ijskap. Hij meende overeenkomsten te zien tussen de kustlijnen, mits de kaart werd gedraaid en geschaald. Die theorie is inmiddels verworpen.
Leestip: Hoe Willem Barentsz met zijn expeditie strandde op Nova Zembla
De meeste historici denken nu dat het gaat om een verkeerd weergegeven Tierra del Fuego, een archipel ten zuiden van Argentinië. Mogelijk tekenden Portugese kaartenmakers deze kusten bewust verder naar het oosten, zodat ze onder het Verdrag van Tordesillas binnen de Portugese invloedssfeer zouden vallen – en niet die van Spanje.
De Piri Reiskaart is geen bewijs voor verloren beschavingen of vroege Antarctische expedities. Wel laat de kaart zien hoe kennis, aannames en geopolitiek in de zestiende eeuw samenkwamen op één stuk perkament. Het toont niet alleen de wereld zoals men die kende, maar ook hoe men haar probeerde te begrijpen – en soms bewust verdraaide.
Meer ontdekken? Krijg onbeperkt toegang tot National Geographic Premium en steun onze missie. Word vandaag nog lid!
