Op 28 november 1953 valt een CIA-wetenschapper uit het raam van een hotel in New York. Negen dagen eerder kreeg hij, zonder het te weten, een cocktail met LSD toegediend door zijn eigen collega’s. Het is een van de bekendste incidenten uit een controversieel CIA-programma dat jarenlang verborgen bleef: Project MK-Ultra.

De zoektocht naar een waarheidsserum

De oorsprong van MK-Ultra wordt vaak teruggevoerd op de Tweede Wereldoorlog. Onder meer naziwetenschappers experimenteerden met drugs, hypnose en dwang om menselijke gedachten te sturen en een zogenoemd waarheidsserum te ontwikkelen.

In de beginjaren van de Koude Oorlog starten de Verenigde Staten een eigen onderzoek. Er heerst de angst dat de communisten al een dergelijk medicijn hebben ontwikkeld en de Amerikanen willen niet achterblijven.

Ze krijgen hulp van enkele naziwetenschappers die na de oorlog onderdak hebben gekregen in de Verenigde Staten. Een belangrijk onderdeel is Operatie Paperclip, waarmee zo veel mogelijk technologische kennis uit nazi-Duitsland naar de VS moet worden gebracht.

Uitschakelen van de vrije wil

Onder de naam MK-Ultra doet de CIA vanaf 1953 pogingen om gedrag en besluitvorming te beïnvloeden. Het doel is om een methode te ontwikkelen waarmee het menselijk gedrag gecontroleerd kan worden.

Wil je niets missen van onze verhalen? Volg National Geographic op Google Discover en zie onze verhalen vaker terug in je Google-feed!

Een van de belangrijkste middelen die ze daarvoor inzetten is LSD. Daarnaast wordt gebruik gemaakt van hypnose en elektroshocktherapie. Deze technieken zouden vooral van pas komen tijdens verhoren en voor spionage. Zou het lukken om Sovjetspionnen tegen hun wil te laten overlopen? En andersom: zouden de Sovjets hetzelfde kunnen doen met CIA-agenten?

Experimenten zonder toestemming

De CIA zet een netwerk van verschillende gevangenissen, ziekenhuizen en klinieken in om testen uit te voeren op patiënten, gevangenen en drugsverslaafden. Er circuleren onbevestigde theorieën dat onder meer Ted Kaczynski, bekend als de Unabomber, en moordenaar Charles Manson onderdeel zouden zijn geweest van het onderzoek – al is er geen bewijs voor die claims.

Wat het project controversieel maakt, is dat veel experimenten werden uitgevoerd zonder medeweten of toestemming van de proefpersonen. Een grove schending van de Nuremberg Code, die onvrijwillige experimenten nadrukkelijk verbiedt.

Leestip: Spion Huub Lauwers was de Duitsers te slim af, zelfs na zijn gevangenneming

In 1977 verklaart de CIA dat meer dan dertig instellingen en universiteiten betrokken zijn bij het testen van medicatie op onwetende burgers; later vrijgekomen documenten wijzen op 86 universiteiten of instellingen.

De CIA doet ook onderzoek naar seksueel gedrag. Voor Operatie Midnight Climax worden bordelen opgetuigd, waar nietsvermoedende klanten heimelijk LSD en andere verdovende middelen krijgen toegediend. Sekswerkers op de loonlijst van de CIA moeten de slachtoffers vervolgens geheimen proberen te ontfutselen terwijl de mannen worden geobserveerd via eenrichtingsglas.

Mysterieuze dood van een CIA-wetenschapper

De CIA schroomt niet om te testen op eigen medewerkers en agenten van de overheid. Ook in het leger worden soldaten onderworpen aan experimenten, al dan niet vrijwillig. In de eerste fase van het experiment melden duizend militairen zich aan als proefkonijn, een tweede fase levert 95 vrijwilligers op. De derde en laatste fase van het experiment wordt uitgevoerd zonder medeweten van de zestien proefpersonen.

Leestip: De geschiedenis van de lobotomie: de omstreden behandeling die een Nobelprijs kreeg

Onder andere de Amerikaanse militair James Thornwell wordt maandenlang onderworpen aan verschillende ondervragings- en martelingstechnieken, waaronder het toedienen van LSD. Hij houdt daar naar eigen zeggen ernstige psychische stoornissen en fysieke pijn aan over.

Ook CIA-wetenschapper Frank Olson wordt zonder medeweten gedrogeerd met LSD. Negen dagen later valt hij in New York uit een hotelraam. Zijn dood wordt op dat moment afgedaan als zelfmoord, al zal daar later twijfel over ontstaan.

Het einde van Project MK-Ultra

Project MK-Ultra loopt uiteindelijk van 1953 tot 1973. In de nasleep van het Watergate-schandaal geeft de CIA opdracht een groot deel van de MK-Ultra-documenten te vernietigen.

In de jaren daarna worden echter steeds meer details onthuld. In 1975 bevestigt de Rockefeller Commission, die onderzoek doet naar illegale praktijken bij de CIA, dat er geheime drugsexperimenten werden gedaan. Met verschillende slachtoffers wordt een schikking getroffen, waaronder met de nabestaanden van Frank Olson als de CIA toegeeft dat hij doelbewust was gedrogeerd. Zijn dood wordt echter toegeschreven aan de effecten van LSD.

Leestip: Deze Amerikaanse wetenschapper wilde met dolfijnen praten – dus gaf hij ze LSD

In 1977 duiken toch nog geheime documenten op over MK-Ultra. Hieruit blijkt onder andere dat Olson tijdens zijn laatste dagen in de gaten werd gehouden door de CIA. In 1994 wordt zijn lichaam opgegraven en onderworpen aan een tweede autopsie.

Olson blijkt grote verwondingen aan zijn borst en hoofd te hebben, die mogelijk al vóór zijn fatale val zijn ontstaan. Volgens sommigen is dat het bewijs dat Olsons kennis van biologische oorlogsvoering tijdens de Koreaanse Oorlog een motief zou zijn voor moord.

Meer ontdekken? Krijg onbeperkt toegang tot National Geographic Premium en steun onze missie. Word vandaag nog lid!