Deze ontdekking zou artsen kunnen helpen autisme eerder vast te stellen

De hersenen van baby’s met autisme groeien te snel, blijkt uit onderzoek. Die ontdekking kan leiden tot een betere behandeling van de spectrumstoornis.

dinsdag, 19 mei 2020,
Door Yudhijit Bhattacharjee
Foto's Van Lynn Johnson
Alia Aamar kalmeert haar dochter Aneesa (tien maanden oud), die een hersenscan ondergaat op de University ...

Alia Aamar kalmeert haar dochter Aneesa (tien maanden oud), die een hersenscan ondergaat op de University of North Carolina. Aneesa’s oudere broer heeft autisme, waardoor ze een grotere kans heeft de spectrumstoornis zelf ook te ontwik­kelen. Door risico­ kinderen regelmatig te controleren, hopen onderzoekers de ver­anderingen in de hersenen te kunnen lokaliseren, waardoor autisme eerder kan worden vastgesteld.

Foto van Lynn Johnson, National Geographic

Lees meer over autisme in de mei 2020 editie van National Geographic Magazine.

Voor ouders is het flink schrikken als hun kind de diagnose autisme krijgt: hoe kan het dat hun op het oog gezonde baby een ongeneeslijke stoornis heeft? Sinds de ontdekking van autisme in de jaren veertig is het wetenschappers niet gelukt die vraag te beantwoorden. De oorzaak blijft gissen, maar wat zich afspeelt in de herse­nen van deze kinderen wordt steeds duidelijker. 

Onderzoek wijst erop dat autisme aan de hand van hersenscans al kan worden vast­ gesteld bij kinderen van slechts drie maanden oud, lang voordat de eerste symptomen zich openbaren. Zo’n vroegtijdige diagnose kan ertoe bijdragen dat de beperkingen waarmee de stoornis gepaard gaat sterk worden verminderd. 

‘Er zijn steeds meer signalen dat autisme een karaktereigenschap is, en dat het afhangt van de vroegste jeugd van een kind of die eigenschap uitgroeit tot een beperking,’ zegt Ami Klin, psycholoog aan Emory University in Atlanta. ‘Autisme hoeft niet noodzakelijk te resulteren in een handicap.’ 

“Uit recent onderzoek blijkt dat baby’s met een verhoogde kans op autisme baat hebben bij gedragstherapie.”

Onderzoekers weten dat er een genetische oorzaak ten grondslag kan liggen aan het ont­wikkelen van autisme, maar ook andere fac­toren spelen een rol, zoals de leeftijd van de ouders. Sinds eind jaren negentig lijkt de aan­doening vaker voor te komen – naar schatting leidt zo’n 0,6 procent van bevolking in België en Nederland aan een autismespectrumstoornis. Een deel van die stijging is te verklaren doordat er steeds beter wordt gediagnosticeerd, maar het valt niet uit te sluiten dat het aantal gevallen daadwerkelijk toeneemt, wellicht onder invloed van biologische en milieufactoren. 

Joseph Piven is als psychiater verbonden aan de University of North Carolina. Hij en zijn col­lega’s onderzochten 106 zuigelingen met een autistische oudere broer of zus; een risicogroep die een verhoogde kans heeft de aandoening zelf ook te ontwikkelen. De baby’s ondergingen drie MRI­scans: een halfjaar na de geboorte, op eenjarige leeftijd en rond hun tweede verjaar­ dag. De resultaten waren opvallend: in de eerste twee levensjaren bleken de hersenen van kin­ deren die later werden gediagnosticeerd met de aandoening aanzienlijk sneller te groeien dan die van gezonde leeftijdsgenootjes. 

Piven, met in zijn handen een model van onze hersenen uit een 3D-printer, doet
al 36 jaar onderzoek naar autisme. Hij denkt dat kinderen die autisme ontwikkelen hun omgeving anders waarnemen. ‘Er gaat iets mis in de manier waarop ze de wereld ervaren via hun zintuigen en aandacht,’ zegt hij. Hij hoopt dat meer kennis over de hersenontwikkeling van mensen met autisme resulteert in een behandeling met medicijnen. ‘Ik denk dat er geneesmiddelen komen voor bepaalde typen autisme.’

Foto van LYNN JOHNSON, National Geographic

De relatie tussen de snelle groei van de herse­nen en de diagnose autisme was zo duidelijk dat de onderzoekers bij het zien van hersenscans in tachtig procent van de gevallen correct wisten te voorspellen wie autisme zou ontwikkelen en wie niet. Aan de hand van scans waarop abnor­male veranderingen in de hersenen te zien zijn, kunnen kinderartsen autisme waarnemen lang voordat de eerste symptomen zich openbaren. De karakteristieke kenmerken – vertraagde taalontwikkeling, moeite met sociaal contact en repetitief gedrag – worden meestal pas zicht­baar vanaf het derde levensjaar of later. 

Kinderen in het spectrum krijgen hulp bij het aanleren van sociale vaardigheden, met als doel de hinder die ze ondervinden van hun beper­kingen te reduceren. Het maken van muziek kan daar bij helpen, stelt Mathieu Pater, die aan de Rijksuniversiteit Groningen onderzoek doet naar de effecten van muziektherapie op de ontwikkeling van kinderen met een spectrum­ stoornis. ‘Kinderen met autisme vinden het vaak lastig om met woorden hun emoties te uiten,’ zegt Pater. ‘Door met instrumenten de muzikale interactie met ze aan te gaan lukt dat beter. Het is manier om te communiceren, maar dan zonder het ingewikkelde verbale deel.’ De eerste resultaten zijn hoopgevend; al na een aantal weken vertoonden veel kinderen socia­ler gedrag. ‘Als je al op jonge leeftijd hulp biedt, hebben ze daar hun hele leven profijt van.’ 

Piven gaat nog een stap verder. Hij stelt dat een eerdere opsporing ertoe kan leiden dat er preventief kan worden ingegrepen met gedrags­therapie of medicatie, waarmee de neurale paden in de hersenen worden gewijzigd. 

In 2018 bleek uit de studies van een onder­zoeksgroep onder leiding van Harvardneuro­ loog Charles Nelson dat de kans op autisme bij baby’s van drie maanden oud nauwkeurig kon worden ingeschat met een eeg, een methode om de elektrische activiteit van de hersenen te meten. Het team ontdekte dat de hersenacti­viteit van kinderen in het spectrum verschilde van die van neurotypische leeftijdsgenoten. 

Die uitkomsten van de onderzoeken lijken overeen te komen met de bevindingen van Klin en zijn collega’s. Hij leidde een team dat de oog­ bewegingen vastlegde van baby’s van twee tot zes maanden oud die naar video’s keken. De baby’s die meer oog hadden voor objecten dan voor mensen, bleken een groter risico te lopen om uiteindelijk autisme te ontwikkelen. 

De onderzoeksresultaten laten zien dat baby’s met een spectrumstoornis vermoedelijk een wezenlijk andere kijk op de wereld hebben dan baby’s zonder. Dat beïnvloedt hun interac­tie met anderen en brengt een kettingreactie teweeg in de hersenen die later tot beperkin­gen kan leiden. ‘Het lijkt erop dat kinderen met autisme geen eerlijke kans krijgen om zich op sociaal vlak te ontwikkelen,’ zegt Klin. 

Gedragstherapie zou een oplossing kunnen zijn. Zo laat het Early Start Denver Model hoopgevende resultaten zien. De therapie helpt ouders en leerkrachten om een kind met autisme al spelenderwijs te ondersteunen bij het ontwikkelen van sociale en taalvaardig­ heden. Recent onderzoek onder 118 kinderen wees uit dat de therapie hun taalvaardigheid aanmerkelijk verbeterde – bij mensen met autisme een van de beste voorspellers voor blij­vende vooruitgang. 

Geraldine Dawson, psycholoog aan Duke University in North Carolina, heeft meegewerkt aan de ontwikkeling van het model. ‘We willen de aandacht van de baby’s zo snel mogelijk terugbrengen naar de sociale wereld,’ legt ze uit. ‘Als dat lukt, dan is de kans groot dat ze zich op dezelfde manier kunnen ontwikkelen als ieder ander.’ 

Yudhijit Bhattacharjee is National Geographic- auteur. Zijn recentste bijdrage is een verhaal over de werking van pijn (01-2020).  Dit artikel verscheen in de mei 2020 editie van National Geographic Magazine.

lees verder

12 innovaties die de toekomst van de geneeskunde zullen veranderen

De zorg van de toekomst richt zich op welzijn en preventie – en is hightech en connected.

Zo reageert je brein op de natuur

Contact met de natuur, of die nu ongerept is of keurig aangeharkt, doet onze gestreste hersenen goed. 

Oude wiskunde onthult nieuwe geheimen over deze verleidelijke bloemen

Een model dat ooit door Alan Turing is ontwikkeld, kan de stippen op deze ongelofelijk diverse bloemen – en vele andere natuurlijke patronen –deels verklaren.
Lees meer