Jarenlang leefde een grote groep chimpansees in Oeganda ogenschijnlijk in harmonie. Ze trokken samen op, deelden voedsel en onderhielden hechte sociale banden. Maar rond 2015 begon die balans te verschuiven. De gemeenschap viel uiteen in twee kampen die elkaar sindsdien met geweld bestrijden. Elf jaar later woedt het conflict nog altijd voort – een zeldzaam en onthullend inkijkje in de sociale dynamiek van onze naaste verwanten.

Van één gemeenschap naar twee rivaliserende groepen

De chimpanseegemeenschap Ngogo in het Kibale Forest National Park telde ooit ongeveer tweehonderd dieren. Daarmee is het een van de grootste die ooit is bestudeerd. Onderzoekers volgden de groep jarenlang en verzamelden een uitzonderlijk gedetailleerde dataset over gedrag en onderlinge relaties.

Rond 2015 ontstond een breuk. De chimpansees splitsten zich geleidelijk op in twee subgroepen, door onderzoekers aangeduid als de westelijke en de centrale groep. Aanvankelijk vermeden de dieren elkaar, maar na verloop van tijd zochten ze elkaar opnieuw op – niet voor verzoening, maar voor confrontatie.

Leestip: Onze verre voorouders verzamelden al kristallen – chimpansees helpen onderzoekers begrijpen waarom

Mannelijke chimpansees uit de westelijke groep begonnen systematisch patrouilles uit te voeren langs de grenzen van hun territorium. In stilte trokken ze in een rij door het bos, op zoek naar leden van de andere groep. Ontmoetingen eindigden vaak in geweld.

Volgens onderzoekers zijn inmiddels minstens zeven volwassen chimpansees en zeventien jongen gedood. Daarnaast zijn veertien dieren spoorloos verdwenen, vermoedelijk ook slachtoffers van het conflict. De aanval op de mannelijke chimpansee Basie in 2019 is een van de best gedocumenteerde gevallen. Het geweld maakt deel uit van een conflict dat volgens een recente studie in Science al ruim acht jaar duurt en nog altijd voortduurt.

Jane Goodall beschreef ooit een vergelijkbare situatie

Het conflict in Ngogo is pas de tweede keer dat wetenschappers zo’n langdurige interne strijd bij chimpansees van dichtbij volgen. In de jaren zeventig beschreef Jane Goodall een vergelijkbare situatie in Tanzania, waar een groep uiteenviel en jarenlang met elkaar in conflict raakte.

Wil je niets missen van onze verhalen? Volg National Geographic op Google Discover en zie onze verhalen vaker terug in je Google-feed!

Die periode maakte grote indruk op onderzoekers, omdat het beeld van chimpansees als vooral sociale en coöperatieve dieren werd aangevuld met een minder vreedzame kant. De nieuwe studie uit Oeganda sluit daarop aan, maar maakt gebruik van een veel langere en gedetailleerdere dataset. Onderzoekers analyseerden meer dan twintig jaar aan observaties.

Leestip: Chimpanseemoeders blijven spelen met hun kroost – ook in mindere tijden

Daaruit blijkt dat de breuk niet plotseling ontstond, maar geleidelijk. De eerste stap was simpelweg minder contact. ‘Wanneer groepen elkaar minder vaak opzoeken, kan ook het gevoel verdwijnen dat ze bij elkaar horen,’ zegt co-auteur Jacob Negrey, primatoloog aan de University of Arizona (VS). ‘Dat kan relatief snel gevolgen hebben.’

Hoe een samenleving langzaam uit elkaar valt

Wat veroorzaakt zo’n splitsing? Een belangrijke rol lijkt te zijn gespeeld door het verlies van zogeheten sleutelindividuen. In 2014 stierven meerdere oudere mannetjes en een vrouwtje, waarschijnlijk door een luchtweginfectie. Deze dieren fungeerden als verbindende schakels tussen verschillende subgroepen.

‘Je kunt ze zien als sociale bruggen,’ zegt primatoloog Joseph Feldblum. ‘Als die wegvallen, worden verschillen tussen groepen sterker.’

Ziekte en machtsstrijd als kantelpunt

Kort daarna, in 2015, veranderde ook de hiërarchie. Een nieuwe alfaman nam de leiding over. Zulke wisselingen zorgen vaak voor onrust, vooral onder mannetjes.

Leestip: Voor deze bavianen telt vriendschap meer dan leiderschap en hiërarchie – blijkt uit onderzoek

In 2017 volgde opnieuw een uitbraak van ziekte, waarbij nog eens 25 chimpansees stierven. Daarmee verdwenen opnieuw belangrijke schakels binnen de groep. Volgens onderzoekers leidde juist de combinatie van deze gebeurtenissen tot een kantelpunt: sociale contacten namen af, subgroepen groeiden uit elkaar en de onderlinge grenzen werden scherper.

‘Als dagelijkse interacties wegvallen, zoals elkaar verzorgen of samen optrekken, verliest een groep een deel van zijn samenhang,’ zegt primatoloog Catherine Hobaiter van de University of St Andrews (Schotland), die niet bij het onderzoek betrokken was.

Geweld én zorg bestaan naast elkaar

Tegelijkertijd laat het onderzoek zien dat geweld niet het hele verhaal vertelt. Het grootste deel van het chimpanseeleven bestaat uit sociale interactie: elkaar verzorgen, voedsel delen en samen optrekken. Die activiteiten versterken onderlinge banden. Zelfs tijdens het conflict blijven die banden zichtbaar.

Na de aanval op Basie kwam een ouder mannetje, BF, hem te hulp. De twee hadden al jaren een sterke band. BF begeleidde de zwaargewonde chimpansee terug naar het territorium van hun groep en bleef die nacht bij hem. De volgende ochtend zat hij nog steeds naast hem.

‘Chimpansees staan bekend om hun agressie,’ zegt Negrey. ‘Maar ze zijn ook in staat tot opvallend zorgzaam gedrag. Beide kanten horen erbij.’ Dat maakt het conflict in Ngogo voor onderzoekers interessant. Het laat zien hoe stabiele sociale structuren afhankelijk zijn van dagelijkse interacties en individuele relaties. Als die veranderen of wegvallen, kan een groep relatief snel uiteenvallen.

Meer ontdekken? Krijg onbeperkt toegang tot National Geographic Premium en steun onze missie. Word vandaag nog lid!