In 1977 vingen astronomen bij de Big Ear-telescoop van de Ohio State University (VS) een opmerkelijk intens radiosignaal uit de verre ruimte op. Het signaal was uitzonderlijk helder. Bovendien viel het binnen een frequentiebereik waarvan wetenschappers destijds dachten dat een intelligente buitenaardse beschaving het zou kunnen gebruiken om radiosignalen de ruimte in te sturen. Was dit het eerste teken dat we niet alleen zijn in het heelal?
Wow!-signaal
Toen Jerry Ehman, de projectwetenschapper van Big Ear, een paar dagen later de gegevens van het observatorium bekeek, was hij zo verbaasd over het signaal dat hij het omcirkelde en er met rode inkt één enkel woord naast krabbelde: ‘Wow!’ Tegenwoordig staat het daarom bekend als het Wow!-signaal.
Sindsdien hebben wetenschappers dit signaal uit de kosmos niet meer waargenomen en blijft het een van de hardnekkigste mysteries uit de geschiedenis van de astronomie. Was het Wow!-signaal echt een boodschap van buitenaards leven? Een aantal wetenschappers komt nu met een andere mogelijke – aardse – verklaring.
Vluchtige signalen uit de ruimte
In 1963 opende het Big Ear Observatory in de Verenigde Staten. Het doel: de hemel afspeuren naar radiosignalen van intelligent leven op andere planeten. Het onderzoek viel onder een categorie astronomische projecten die SETI wordt genoemd, de Search for Extraterrestrial Intelligence (de zoektocht naar buitenaardse intelligentie).
Big Ear was ongeveer zo groot als drie voetbalvelden en richtte zich op een smal bereik van radiogolven dat slechts enkele frequenties omvatte. Wetenschappers vermoedden dat dergelijke ‘smalbandige’ signalen eerder afkomstig zouden zijn van buitenaards leven dan van sterren.
Het Wow!-signaal in augustus 1977
Op een zomerdag in augustus 1977 detecteerde de telescoop een signaal uit de ruimte dat 72 seconden duurde en afkomstig was uit de buurt van het sterrenbeeld Boogschutter. De uitbarsting was dertig keer krachtiger dan alle achtergrondruis die eromheen werd gedetecteerd. En nog belangrijker: het was een smalbandig signaal op 1.420 megahertz.
Deze frequentie kwam bijna exact overeen met die van neutrale waterstofatomen, de zogenaamde waterstoflijn. Aangezien waterstof het meest voorkomende element in het universum is en gemakkelijk te onderscheiden is van achtergrondruis, wordt verondersteld dat dit een voor de hand liggende frequentie is voor buitenaardse wezens die interstellaire transmissies willen uitzenden.
In de loop der jaren heeft het Wow!-signaal ‘een reputatie opgebouwd als een van de intrigerendste verschijnselen die tijdens SETI-onderzoeken zijn geregistreerd,’ aldus Seth Shostak, astronoom bij het SETI Institute in Californië (VS).
Waar kwam het Wow!-signaal vandaan?
In 1988 sloot het Big Ear Observatory zijn deuren. Het was het langstlopende SETI-project in de geschiedenis. Toch werd het iconische Wow!-signaal slechts één keer waargenomen. Astronomen kunnen daardoor niet met zekerheid zeggen of het een buitenaards bericht was of niet.
‘In de wetenschap geldt: als je een resultaat niet kunt herhalen, is het onmogelijk om te zeggen dat je weet wat de oorzaak was,’ zegt Shostak.
Natuurlijk debatteren astronomen wel over de mogelijke oorsprong van het signaal. De theorieën lopen uiteen: van een voorbijtrekkende komeet tot een door de mens veroorzaakte verstoring van een radio-signaal van satellieten.
Wil je niets missen? Volg National Geographic op Google Discover en voeg toe als voorkeursbron om onze verhalen vaker te zien in je Google-feed!
Vele jaren geleden vertelde een van de faculteitsleden aan de Ohio State University aan Shostak dat de waarschijnlijkste verklaring voor dit signaal radio-interferentie van de aarde was, en hij is het daarmee eens.
‘Met andere woorden, het was een signaal dat duidelijk door een intelligente soort was veroorzaakt, maar niet door een buitenaardse,’ zegt hij.
Het ontbrekende puzzelstuk
Toch weerhield dit wetenschappers er niet van om mogelijke astrofysische verklaringen voor het Wow!-signaal te onderzoeken. De afgelopen jaren probeerde een team van het Arecibo Wow! Project aan de University of Puerto Rico in Arecibo een duidelijker beeld te krijgen door het signaal dat door Big Ear was opgevangen opnieuw te analyseren en op zoek te gaan naar soortgelijke signalen.
In een artikel uit 2024 stelden astrobioloog Abel Méndez en zijn collega’s dat het Wow!-signaal afkomstig was van waterstof in interstellaire gaswolken. Van deze wolken is bekend dat ze smalbandige radiosignalen uitzenden, maar ze zouden een dosis straling nodig hebben om een signaal te produceren dat sterk genoeg is om door Big Ear te worden opgevangen.
Méndez stelde een mogelijk mechanisme voor dat de wolken zou kunnen laten stralen: een extreem dichte ster, een zogenaamde magnetar, zou geconcentreerde microgolfenergie kunnen hebben uitgestraald, net als een laser. Deze uitbarsting van de magnetar zou uiteindelijk een koude waterstofwolk kunnen hebben geraakt en deze voldoende hebben versterkt, waardoor die vanaf de aarde kon lijken op een signaal van een verre beschaving.
Volgens Méndez zou zo'n gebeurtenis zeldzaam zijn, wat mogelijk verklaart waarom het Wow!-signaal tot nu toe slechts één keer met zekerheid is waargenomen. Als dat zo is, zou dit het eerste geregistreerde geval van dit kosmische fenomeen zijn.
Op zoek naar lang vergeten gegevens
Als onderdeel van het onderzoek uit 2024 analyseerden de onderzoekers van Arecibo ook gegevens die door het Arecibo-observatorium in Puerto Rico waren verzameld vóór de instorting ervan in 2020. Daar vonden de onderzoekers vergelijkbare – zij het veel minder intense – signalen.
De twee studies van het team trokken de aandacht van enkele onderzoekers en vrijwilligers die bij Big Ear hadden gewerkt. Méndez zegt dat hij honderden documenten en ponskaarten heeft ontvangen die decennialang stof hadden verzameld in garages en op zolders.
Tot nu toe hebben ze 45.000 niet-gepubliceerde detecties gevonden in de signaaldatabase van Big Ear. Méndez vermoedt dat sommige daarvan vergelijkbaar zijn met het Wow!-signaal.
Naast deze stortvloed aan waarnemingen kijken de wetenschappers ook opnieuw naar 37 signalen die tussen 1986 en 1991 zijn opgevangen door Project META van Harvard, een SETI-project dat zocht naar sterke smalbandige signalen in de buurt van de veelbesproken waterstoflijn.
‘Dit verandert het hele plaatje,’ zegt Méndez. ‘De hele verzameling signalen vormt een sterk en overtuigend bewijs dat het beroemde signaal een astrofysisch fenomeen was.’
Een buitenaards signaal is niet uit te sluiten
En toch sluiten Méndez en zijn team de mogelijkheid niet uit dat het Wow!-signaal wel een boodschap was van buitenaards leven dat contact met ons probeerde te leggen. ‘Tot nu toe hebben twee onafhankelijke telescopen soortgelijke signalen gedetecteerd, en we hebben een goede verklaring,’ zegt Méndez. ‘Maar we moeten altijd een zekere mate van twijfel behouden.’
Meer ontdekken? Krijg onbeperkt toegang tot National Geographic Premium en steun onze missie. Word vandaag nog lid!
Willeke van Doorn studeerde journalistiek, reisde een tijdje de wereld rond en kwam uiteindelijk via de Verenigde Staten, Australië en Nieuw-Zeeland bij de redacties van Quest en National Geographic. Ze is nieuwsgierig naar de wereld, gaat het liefst elke maand even op reis en neemt dan ook altijd haar hardloopschoenen mee.
