Braziliaans stadje wordt langzaam verzwolgen door de stijgende zeespiegel

In Atafona neemt de Atlantische Oceaan steeds meer land in bezit en verkleint daarmee de bestaansgrond van de inwoners. Het is een tragedie die zich door de versnelde klimaatverandering overal ter wereld afspeelt.

Door Caio Barretto
Foto's Van Felipe Fittipaldi
Gepubliceerd 26 okt. 2021 11:47 CEST
atafona-ruins

Inwoners van Atafona spelen in de ruïnes van het plaatsje, waar veertien stratenblokken als gevolg van de stijgende zeespiegel en de kusterosie zijn verdwenen. Bij laagtij duiken gebouwen die tien jaar eerder door de zee zijn verzwolgen weer op uit het zand.

Foto van Felipe Fittipaldi

Het is hoogtij en de golven komen steeds dichterbij het huisje aan zee waar José ‘Nenéu’ Rosa woont. Na zijn lunch van sergeant-majoorvis – die hij bij het krieken van de dag zelf heeft gevangen – staat hij op en loopt naar het 1,20 meter hoge stenen muurtje dat zijn huisje omringt en tegen de woelige Atlantische Oceaan beschermt. Blootvoets, zonder shirt en met een huid die na 46 jaar zon diep gebruind is, slaakt hij een zucht van verlichting als hij ziet dat zijn woning veilig is, althans voorlopig.

’s Middags worden tweeënhalve meter hoge golven opgezweept door zware rukwinden vanuit het noordoosten en beuken tegen het muurtje rond Nenéu’s huis. Zijn vijf honden blaffen gealarmeerd, terwijl drie katten op het dak schuilen. Nenéu klautert over de zeewering, die ongeveer een jaar geleden deels is weggeslagen door een storm. Hij wijst naar de resten van een huis op de zeebodem, de plek waar hij en zijn zeven broers – allemaal vissers – zijn geboren. Hij vertelt dat het gebouw dertig jaar geleden door de zee is verzwolgen en dat hier in de jaren daarna nog twee andere woningen zijn verdwenen.

Een straat in Atafona is onder het zand verdwenen. Sinds de jaren zestig zijn veertien stratenblokken van het plaatsje in zee verdwenen.

Foto van Felipe Fittipaldi

José Luiz Rosa is visser en woont aan het strand van Atafona. In de laatste paar jaar is hij drie huizen aan de oprukkende zee kwijtgeraakt.

Foto van Felipe Fittipaldi

Ditmaal besloot hij terug te vechten. Met het geld dat hij met het vissen en maken van netten verdiende, kocht Nenéu drieduizend dollar aan stenen om zijn huis te redden, hoewel hij weet dat de oplossing slechts tijdelijk is. “De zee heeft geen ongelijk. De zee wil gewoon terug wat van hem is,” zegt Nenéu. “Hij zal alles verzwelgen, maar ik zal me verzetten.”

Zo’n 320 kilometer noordwaarts van de beroemde stranden van Rio, Copacabana en Ipanema, is dit Braziliaanse plaatsje van zesduizend inwoners een gedoemde plek: overal zie je verlaten en vervallen huizen, en straten die abrupt in het zand eindigen. De combinatie van de stijgende zeespiegel en de sterke kusterosie is een fenomeen dat de bewoners angst aanjaagt, wetenschappers fascineert en veel ramptoeristen aanlokt. In de weekenden stoppen bussen vol bezoekers bij dit strand. De toeristen nemen selfies tussen de ruïnes, die zijn voorzien van graffiti waarin wordt verwezen naar de Dag des Oordeels, en van citaten uit het Bijbelboek Openbaringen en boodschappen als ‘Jezus komt terug.’

Lees ook: Zware aardbevingen kunnen zeespiegel nog meer laten stijgen

Atafona valt ten prooi aan een onstuitbare milieuramp, die zich langs talloze andere kusten in de wereld herhaalt. Zo wordt het stadje Freeport in het zuiden van Texas geconfronteerd met een stranderosie van bijna veertien meter per jaar, een gemiddelde dat al dertig jaar constant blijft en wordt beschouwd als het zwaarste voorbeeld van kusterosie ter wereld. Ook als de mensheid erin slaagt een halt toe te roepen aan de uitstoot van broeikasgassen die de aarde opwarmen, zullen volgens de experts vóór 2050 tweehonderd miljoen mensen het slachtoffer kunnen worden van de stijgende zeespiegel en van geregelde overstromingen. En als we uitgaan van een toename van die uitstoot en een versneld tempo waarin de gletsjers in de wereld afsmelten, zou het aantal getroffen inwoners in 2100 kunnen zijn opgelopen tot 480 miljoen, aldus een studie van de milieugroep Climate Central die in 2019 is verschenen in het tijdschrift Nature Communications.

Dakloos door de zee

De kusterosie in Atafona zorgt voor verwoestingen die zich nergens anders langs de 11.265 kilometer lange kust van Brazilië voordoen. Elk jaar rukt de zee hier met een gemiddelde van 2,74 meter op, maar in sommige jaren – zoals en 2008 en 2009 – slaat de zee soms wel acht meter kust weg. Omdat de erosie zo’n zestig jaar geleden begon te versnellen, hebben de golven inmiddels meer dan vijfhonderd gebouwen verwoest. Veertien stratenblokken van het plaatsje staan nu volledig onder water.

Het aftakelende landschap van Atafona weerspiegelt de crisis in de verhouding tussen mens en natuur. Onder de duinen liggen vierhonderd bouwwerken verborgen, waaronder woningen, hotels, een benzinestation voor boten en een kerk.

Foto van Felipe Fittipaldi

De zee heeft de historische vuurtoren op het strand, bars, nachtclubs, markten, een hotel van vier verdiepingen, een benzinestation voor boten, een school, prachtige zomerhuizen en twee kerken opgeslokt – en daarnaast een eilandje waar driehonderd vissersgezinnen woonden. Het Ilha da Convivência (‘Eiland van Saamhorigheid’) lag zo’n tweehonderd meter voor de kust. Nenéu werd hier in 1974 geboren, toen de zee al aan het oprukken was en de eilanders van Convivência naar het vasteland begonnen te verhuizen. Tegenwoordig is het enige wat er nog van het eilandje over is, een smalle strook zand met daarop wat trieste ruïnes. Onderzoekers schatten dat de kusterosie hier sinds 1960 in totaal meer dan tweeduizend ‘milieuvluchtelingen’ heeft gecreëerd.

Velen daarvan zijn nooit over het verlies van hun huis heen gekomen. Erica Ribeiro Nunes (48) zegt dat ze al haar hele leven op de vlucht is voor de zee. Nunes is dochter, zuster en echtgenote van vissers en werd onlangs opnieuw gedwongen om te verhuizen, ditmaal als gevolg van een stormvloed. Ooit visten Nunes en haar gezin in de mangrovebossen rond Atafona op krab. Nu legt ze een beetje van haar maandelijkse uitkering van ruim 25 euro tussen de pagina’s van een bijbel en smeekt God om het geld te vermenigvuldigen. Ze wordt geplaagd door nachtmerries en slaapt zelden goed.

“Niemand weet hoe het voelt om alles kwijt te raken totdat het je overkomt. En dan raak je opnieuw alles kwijt. We hebben geen president of burgemeester die het voor ons opneemt. De waarheid is dat niemand zich druk maakt om Atafona,” zegt ze kwaad en met ogen vol verdriet.

Het raadsel Atafona

Al sinds de jaren zeventig zijn wetenschappers op zoek naar een verklaring voor de sterke zeespiegelstijging en de kusterosie rond Atafona. Sommige inwoners houden er hun eigen theorieën op na en denken dat dit strand van monazietzand geneeskrachtige eigenschappen heeft.

Lees ook: Minder doden bij weerrampen maar opwarming zou die trend kunnen stoppen

“Vooral onder de oudere inwoners van Atafona leeft een geloof waarin mystiek, religie en wetenschap wordt gecombineerd. Voor deze mensen is de oceaan een levend wezen en is de kusterosie een straf voor eerder begane zonden, waaronder het feit dat de oude kerk aan de kust met de rug naar zee is gebouwd,” zegt werktuigbouwkundige Gilberto Pessanha Ribeiro, coördinator van het Observatorium voor Kustdynamiek van de Universidade de São Paulo, een instelling die al achttien jaar onderzoek doet in Atafona.

Een huis in Atafona is door de golven verwoest.

Foto van Felipe Fittipaldi

Sônia Ferreira staat bij haar huis op het strand van Atafona dat aan de beurt is om door de zee te worden verzwolgen. De golven hebben al een muur omver geslagen, maar Sônia denkt er niet over om te verhuizen. Ze is in Atafona welbekend als iemand die het erosieproces van het plaatsje documenteert.

Foto van Felipe Fittipaldi

Deze foto van de verwoesting, met daarop Ferreira zelf, heeft zij bewaard om aan journalisten, wetenschappers en studenten te laten zien. Ook vertelt Ferreira de verhalen van buren die hun huizen zijn kwijtgeraakt.

Foto van Felipe Fittipaldi

“Er is niet één eenvoudige verklaring,” zegt hij. “We hebben te maken met de klimaatverandering, maar ook met regionale gebeurtenissen: de invloed van de wind, het golfklimaat, astronomische getijdenwerking en de verplaatsing van sediment door stromingen langs de kust.”

Wetenschappers denken dat het samenvallen van al deze factoren op één plek – een uniek verschijnsel aan de Braziliaanse kust – kan verklaren wat er in Atafona gaande is. Maar een door mensenhand veroorzaakte verandering in de geologie van de rivier heeft waarschijnlijk een grote rol gespeeld.

Atafona ligt aan de monding van de rivier de Paraíba do Sul, de belangrijkste waterweg in het zuidoosten van Brazilië, waar twee van de grote economische centra en grootste steden van het land – São Paulo en Rio de Janeiro – liggen. Het stroomgebied van de Paraíba do Sul levert water aan meer dan vijftien miljoen mensen in 184 gemeenten.

De Paraíba loopt van zijn bron in de deelstaat São Paulo over een afstand van ruim 1100 kilometer naar de Atlantische Oceaan en voerde ooit genoeg slib aan naar zijn monding om het kustgebied te stabiliseren en er een natuurlijke barrière te vormen die Atafona tegen de zee beschermde.

Maar eind jaren vijftig werd zeventig procent van het debiet van de Paraíba do Sul naar het zuiden afgeleid om de agglomeratie Rio de Janeiro van drinkwater te voorzien. De ooit zo machtige loop van de rivier richting de oceaan werd verder ondermijnd door stuwdammen en andere aftappingen ten behoeve van de industrie. Het debiet in de benedenloop van de rivier bedraagt nu nog maar een fractie van wat het ooit was. En door de verminderde aanvoer van slib en zand kan de rivier niet langer voorkomen dat het strand van Atafona door Atlantische stromingen wordt afgevoerd.

Zandbanken en verzandingen in de rivier de Paraíba do Sul bij de stad Campos dos Goytacazes. De opeenhoping van slib die door de aanleg van stuwdammen wordt veroorzaakt, doet de rivier bij de monding aanzienlijk langzamer stromen, waardoor Atafona niet langer door de delta tegen de zee wordt beschermd.

Foto van Felipe Fittipaldi
Spectaculaire reddingen laten de hevigheid van dodelijke overstromingen in China zien

“Rio consumeert 44 kubieke meter drinkwater per seconde, maar er wordt viermaal zoveel water naar die agglomeratie gepompt, namelijk 160 kubieke meter per seconde. Daardoor is de rivier sinds de jaren zestig ten dode opgeschreven,” zegt João Siqueira, secretaris-generaal van het Comitê Baixa Paraíba do Sul. “Ze hebben de inwoners van Copacabana en Ipanema water beloofd, maar toen ze dat deden, was dat duidelijk een ecologische ramp. Wat er gebeurt, is duidelijk te zien in Atafona.”

Volgens de oudere vissers was de monding van de rivier bij Atafona ooit vierenhalve meter diep. Tegenwoordig bedraagt de diepte er nog maar 45 centimeter en kunnen vissersboten alleen nog via een smalle vaargeul de zee bereiken.

Bidden om hulp

In Atafona lijkt de tijd sneller te gaan, want elke ochtend is het strandlandschap weer een beetje veranderd. Duinen verplaatsen zich in de richting van de bebouwing, ruïnes duiken op uit het zand terwijl andere bouwvallen erin wegzinken. Elke dag hopen de vissers dat de gouverneur de riviermonding zal laten uitdreggen om de vaarroute te heropenen en een zeewering zal laten aanleggen om de kust tegen de kracht van de golven te beschermen. Maar een project in die richting verkeert al vier jaar in de ontwikkelingsfase en vanwege een gebrek aan fondsen zit er weinig schot in.

Lees ook: Bizar mangrovebos biedt inzicht in toekomstige zeespiegelstijging

Een ander antwoord kan misschien wel vlak naast het strand, in de rivierbedding zelf, worden gevonden, zegt geograaf Eduardo Bulhões, een professor van de Universidade Federal Fluminense die de situatie rond Atafona al tien jaar bestudeert. Hij beveelt een oplossing aan die ook in de VS en Nederland is gebruikt: het opspuiten van het strand met het zand dat zich in de bedding van de Paraíba do Sul ophoopt. “Het is een moderne respons, maar wel eentje die berust op geregeld onderhoud,” zegt Bulhões.

Gervasio is een visser en botenbouwer in Atafona. Door de opeenhoping van slib in de delta van de rivier kunnen grotere boten als deze niet langer via de ondiepe en verzandde monding van de rivier de zee bereiken.

Foto van Felipe Fittipaldi

Fernando Antônio Lobato Borges zit in zijn huis dat in de nabije toekomst door de oprukkende zee zal worden opgeslokt. Volgens Borges zal hij pas vertrekken als het water over de drempel stroomt.

Foto van Felipe Fittipaldi

Emídio da Silva is een gepensioneerd visser en milieuvluchteling. Zijn huis op het eilandje Convivência werd door de oprukkende zee verwoest, waardoor hij halverwege de jaren negentig was gedwongen om naar het vasteland te verhuizen.

Foto van Felipe Fittipaldi

Meerdere keren is Érica Nunes haar huis kwijtgeraakt door de oprukkende Atlantische Oceaan. Ondanks het stijgende water blijft Nunes in Atafona, want volgens haar kan ze nergens anders naartoe.

Foto van Felipe Fittipaldi

Wat de oplossing ook zal worden, Nenéu heeft zo zijn eigen ideeën over de oorzaak.

“De mens heeft een opstand van de oceaan uitgelokt. Het is onze schuld,” zegt hij kort nadat hij met twee enorme vissen uit zee is gestapt. Hij heeft een diep respect voor de oceaan, waaraan hij zijn voedsel, levensonderhoud en levenswijze ontleent. “De zee steelt mijn huis, en ik neem zijn vissen. Ik kan niet lezen of schrijven, maar zo zie ik het. Mijn enige zorg is dat ik weet dat de golven zullen blijven oprukken,” zegt hij.

Aan het einde van de middag drinkt Nenéu een kopje koffie terwijl hij een gewonde kat aanhaalt die niet van zijn zijde wijkt. Zijn leven is in de laatste paar jaar veranderd. In het verleden zat hij soms een maand lang op zee, waar hij tijdens het vissen veel dronk en drugs gebruikte. Na een ontmoeting met een evangelische dominee besloot hij het over een andere boeg te gooien.

De twee mannen werden onafscheidelijk; de dominee heeft soms niets te eten en is dankbaar voor de vis die Nenéu vangt. Elke dag bidden ze samen in Nenéu’s huis. Als ze ’s nachts bidden, kijkt de dominee door het raam en heft zijn handen in de richting van de Atlantische Oceaan. “Wij zijn berouwvolle zondaars, Vader. Wij bidden u om genade. In de naam van Jezus, laat de zee dit huis niet wegnemen.”

De National Geographic Society wijdt zich aan het belichten en beschermen van de pracht van onze wereld. Lees meer over de steun van de Society aan haar onderzoekers.

Dit artikel werd oorspronkelijk gepubliceerd op nationalgeographic.com

Lees meer

Dit vindt u misschien ook interessant

Milieu
Dubbele crisis in kustgebieden: bodemdaling én zeespiegelstijging
Milieu
Minder doden bij weerrampen maar opwarming zou die trend kunnen stoppen
Milieu
Bizar mangrovebos biedt inzicht in toekomstige zeespiegelstijging
Milieu
Hoe de Inuit voorkomen dat ze door smeltend pakijs zakken
Milieu
‘Zeewierbossen’ kunnen helpen tegen klimaatverandering

Ontdek Nat Geo

  • Dieren
  • Milieu
  • Geschiedenis en Cultuur
  • Wetenschap
  • Reizen
  • Fotografie
  • Ruimte
  • Video

Over ons

Abonnement

  • Abonneren
  • Schrijf je in
  • Shop
  • Disney+

Volg ons

  • Gebruiksvoorwaarden
  • Privacyverklaring
  • Cookiebeleid
Copyright © 1996-2015 National Geographic Society. Copyright © 2015-2017 National Geographic Partners, LLC. Alle rechten voorbehouden.