De sneeuwhaas ging eeuwenlang op in het landschap, nu maakt klimaatverandering hem zichtbaar

Eeuwenlang was de Schotse sneeuwhaas perfect aangepast aan zijn omgeving: bruin in de zomer, wit in de winter. Maar door zachtere winters en minder sneeuw werkt die slimme camouflage steeds vaker tegen hem. Wetenschappers zien dat een dier dat ooit opging in het landschap nu juist opvalt – met mogelijk grote gevolgen.

De sneeuwhaas, meester in camouflage

Het is winter. Ik maak stampend door de sneeuw een lange wandeling door de Cairngorm­ Mountains wanneer uit het niets een alpensneeuwhoen opstuift. Luidruchtig maakt het dier kenbaar dat ik zijn rust verstoor.

Een groepje witte hazen vlucht een kaar in. De lichtvoetige dieren duiken langs de wanden van de holte naar beneden, waar ze behendig keren en moeiteloos doorglijden naar de andere kant.

In de ­Monadhliath Mountains gaat een sneeuwhaas, de enige inheemse haas­achtige in ­Groot-Brittannië, op in de sneeuw. ’s ­ Winters maakt de bruine zomervacht plaats voor een witte.

Sneeuwhazen zoeken beschutting in legers: ondiepe uithollingen in dichte begroeiing of op berghellingen. Diep ineen­ gedoken zitten ze er soms dagenlang een sneeuwstorm uit met hun zwartgepunte oren plat in de nek.

Af en toe komen ze overeind om wat te rekken of te grazen op de winterharde heide, om daarna weer snel hun veilige plekje op te zoeken.

De sneeuwhaas is de enige inheemse haasachtige in het Verenigd Koninkrijk. De dieren hebben meerdere trucs om de barre Schotse omstandigheden te overleven.

Leestip: Dit zijn de 5 mooiste treinreizen door Schotland

Zo gaan ze elk najaar, wanneer de temperatuur daalt, in de rui. Eerst kleuren de poten wit, daarna stukje bij beetje de romp. Uiteindelijk maakt hun zachte, bruine zomervacht plaats voor een dikke, beter isolerende winterpels in stralend wit of duifgrijs.

Sneeuwhazen zijn zo geëvolueerd dat ze het hele jaar door naadloos opgaan in hun omgeving. Maar nu de aarde opwarmt, lijkt daar verandering in te komen.

Als camouflage ineens tegen je werkt

Sneeuwhazen behoren tot de slechts 21 soorten vogels en zoogdieren die meekleuren met de seizoenen. Bijna allemaal leven ze in besneeuwde gebieden, zegt Marketa Zimova, ­ biologiedocent aan de Amerikaanse Appalachian State University.

In Schotland veranderen naast de sneeuwhaas alleen de hermelijn, een kleine jager, en het alpensneeuwhoen tweemaal per jaar van kleur.

In een hooggelegen veld wachten drie sneeuwhazen tot de storm afzwakt. Hazen zijn altijd op zoek naar beschutte plekken, zoals deze heuvelrug die ze beschermt tegen de wind. Ook rusten ze in struikjes en kleine uithollingen in de grond.

De dikke, camouflerende wintervacht houdt de sneeuwhazen warm én uit het zicht van roofdieren als vossen, hermelijnen en steenarenden. Maar in de huidige, snel veranderende weers­omstandigheden is een witte vacht zowel een vloek als een zegen.

Wil je niets missen van onze verhalen? Volg National Geographic op Google Discover en zie onze verhalen vaker terug in je Google-feed!

In de Schotse heuvels schommelen de temperaturen vaak van dag tot dag. Op zachte dagen, met slechts een paar flarden sneeuw in het natte, zwarte veenland, steken de hazen fel af tegen de donkere heide.

Dit gevaar is niet nieuw, maar uit recent onderzoek onder leiding van Zimova blijkt dat de ruitijd van de Schotse sneeuwhaas door klimaatverandering niet meer gelijkloopt aan de seizoenen.

Een sneeuwhaas wast zichzelf. Het rui­ moment verschilt per dier, maar in het algemeen worden Schotse hazen die hoog in de bergen leven ’s winters eerder wit of grijs dan hazen in lagergelegen gebieden. In de lente worden ze weer later bruin.

Onderzoekers zien nog geen tekenen dat de sneeuwhaas zich aanpast aan de steeds kortere perioden van sneeuwval.

Het aantal dagen dat het land met een laagje sneeuw is bedekt, neemt snel af: tussen 2010 en 2020 viel de eerste laag herfstsneeuw gemiddeld vier dagen later dan in de jaren zestig.

Een gemiddelde temperatuurstijging van ruim 0,1 graad per decennium leidde tot langere perioden zonder sneeuwdek. Al met al lopen de hazen nu 35 dagen per jaar uit de pas met het landschap dat ze omgeeft.

Waarom niemand weet hoe het met de sneeuwhaas gaat

De precieze gevolgen zijn nog onbekend, zegt populatiebioloog Scott Newey. Hij bestudeert sneeuwhazen voor de Schotse tak van de Game & Wildlife Conservation Trust. Volgens Newey is het een uitdagende soort om goed in beeld te krijgen, mede door de sterk wisselende populatie.

Waar het ene jaar slechts enkele hazen per vierkante kilometer worden aangetroffen, kan het aantal in een paar jaar tijd oplopen tot ruim honderd – en weer net zo snel afnemen. Het voedselaanbod en de aan- of afwezigheid van parasieten lijken hierin een belangrijke rol te spelen.

In hun witte vacht steken de hermelijn, het roofdiertje op de voorgrond, en zijn prooi sterk af tegen het donkere heidelandschap. In dit geval had de sneeuwhaas geluk: de hermelijn had niet door dat zijn prooi zo dichtbij was.

De aantallen lopen dusdanig uiteen dat het enorm lastig is om de impact van factoren als klimaatverandering vast te stellen. Onderzoek naar de Amerikaanse haas in Noord-Amerika biedt enig inzicht voor de langere termijn.

Voor deze soort is nu precies berekend ‘hoe kostbaar’ de wanverhouding is tussen camouflage en omgeving, zegt Zimova. Draagt een Amerikaanse haas zijn witte wintervacht tegen een sneeuwvrije achtergrond, dan neemt de kans dat hij door een roofdier wordt opgejaagd en gedood met zeven tot veertien procent toe.

‘Dat lijkt misschien niet zo veel,’ zegt hij, ‘maar het kan grote gevolgen hebben.’ Zoals zo veel wilde dieren op onze opwarmende planeet zal ook de Schotse sneeuwhaas zich moeten aanpassen om te overleven. Er is nog geen bewijs gevonden dat hij dat ook doet.

Niet alleen het klimaat vormt een bedreiging

Toch lijkt de verhoogde kans om ten prooi te vallen aan een vos, roofvogel of hermelijn niet het grootste gevaar voor de sneeuwhaas. Dat is, of was in elk geval tot kortgeleden, de mens.

Gedurende tientallen jaren waren grote lappen grond in de bergen voor landeigenaren het decor van de jacht op het Schotse sneeuwhoen.­ Gecontroleerde branden veranderden de ­ heuvels in een contrastrijk mozaïek: zwart­ geblakerde, verschroeide velden staken scherp af tegen lapjes nieuw ontluikende natuur en dichte begroeiing.

In de Monadhliath Mountains rolt een haas over de grond, waarschijnlijk om zich te ontdoen van­ opgewaaide, bevroren sneeuw op zijn vacht.

In deze combinatie van ecosystemen leek niet alleen het vederwild te gedijen, maar ook de sneeuwhaas. Lange tijd werd er alleen recreatief gejaagd op de haas, maar rond de eeuw­ wisseling begon een aantal particuliere land­ beheerders een klopjacht op het dier.

In het seizoen 2016-’17 werden in totaal ruim 33.500 hazen afgemaakt. De vrees bestond dat de hazen een door teken verspreide ziekte zouden overbrengen op het Schotse sneeuwhoen – wat wetenschappelijk niet is aangetoond.

Hoe snel de populatie kan dalen

In 2018 laadde het altijd al contro­versiële debat over het afschieten van hazen opnieuw op toen Adam Watson, onafhankelijk ecoloog en bergbeklimmer, stelde dat het aantal sneeuw­hazen in het heuvelachtige noordoosten van het land, waar op het Schotse sneeuwhoen wordt gejaagd, was gedaald tot minder dan één procent van de populaties van midden jaren vijftig.

Als onderdeel van een levendig paringsritueel wijst een vrouwtje (onder) een mannetje resoluut af. Hazenwijfjes stellen het doorzettingsvermogen van mannetjes op de proef door ze weg te ‘boksen’. Na een lange achtervolging over de heide kwam dit stelletje toch nog tot paren.

Op dit moment zijn er zo’n 135.000 sneeuwhazen in Schotland, maar onderzoekers blijven erop hameren dat dit slechts een grove schatting is: het werkelijke aantal zal ergens tussen de 81.000 en 526.000 liggen.

Uit angst dat het aantal hazen nog verder afneemt, stelde het Schotse parlement in maart 2021 een vergunningsplicht in voor de jacht op het dier. De gevolgen van deze maatregel zijn nog niet bekend. Daar is het nog te vroeg voor, zegt Newey, die al twintig jaar op zoek is naar de beste manier om de ondoorgrondelijke dieren te monitoren.

Bijna onzichtbaar in zijn eigen landschap

Het is geen wonder dat het lastig is om de populaties te volgen. Ook als wandelaar zie je de hazen, schuilend tussen de heide, gemakkelijk over het hoofd. Een aantal zomers geleden had ik geluk toen er vlak voor mijn ogen een sierlijke haas uit het struikgewas sprong.

Even bleef hij rechtop zitten, om er vervolgens met lange, ­weloverwogen sprongen vandoor te gaan: een geelbruin silhouet tegen een geelbruine achter­grond. Na een korte pauze verdween hij weer onzichtbaar in het kreupelhout. Alsof hij er nooit was geweest.

Meer ontdekken? Krijg onbeperkt toegang tot National Geographic Premium en steun onze missie. Word vandaag nog lid!