Het is 15 augustus 1945. Japan geeft zich over en de Tweede Wereldoorlog komt ten einde. Twee dagen later roepen president Soekarno en premier Hatta in het voormalige Nederlands-Indië via een proklamasi de onafhankelijkheid van de nieuwe Republik Indonesia uit.
Voor Nederland komt deze proclamatie totaal onverwacht. Men wist niet dat Soekarno tijdens de bezetting al met de Japanners in overleg was om Indonesië een bepaalde vorm van onafhankelijkheid binnen het Japanse rijk te geven. Na de capitulatie van Japan waren de toezeggingen van tafel, maar de onafhankelijkheidsdroom bleef levensecht.
Augustus 1945: onafhankelijkheid, moord en revolusi
In Jogjakarta vestigen Soekarno en Hatta een regering, met Soekarno als president. Beide leiders weten dat Nederland zijn kroonkolonie niet zomaar prijs zal geven. Daarom bezet de Republik belangrijke nutsbedrijven en infrastructuur, in afwachting van de reactie van Nederland. Deze periode wordt de bersiap genoemd, Indonesisch voor ‘wees paraat’.
Maar niet iedereen wil de diplomatie afwachten. In de provincies roeren nationalistische jongeren (pemoeda’s) zich. Voor hen gaat de proclamatie niet ver genoeg. Zij willen een revolusi: de kolonialisten moeten zo snel mogelijk verdwijnen.
Leestip: Deze 6 bijzondere landen bestaan officieel niet
Geweld wordt hierbij niet geschroomd. Duizenden Nederlanders, Indonesische Nederlanders en Chinezen worden bedreigd, misbruikt en vermoord. Soekarno en zijn regering zijn vanuit Jogjakarta niet bij machte om deze gewelduitbarsting te stoppen. De jonge republiek dreigt in chaos ten onder te gaan.
September 1945: de Britten landden
Op 29 september landen Britse militairen in Indonesië. Onder leiding van Lord Mountbatten moeten zij – in opdracht van de Amerikanen – de rust op de archipel herstellen. Soekarno wil graag met de Engelsen om tafel om de onafhankelijkheid te bespreken.
De Engelsen staan daar welwillend tegenover. Mountbatten adviseert de Nederlandse regering om geen troepen naar Nederlands-Indië te sturen. De aanwezigheid van Nederlandse militairen zou bij de lokale bevolking niet gewenst zijn, zo is zijn opvatting.
De pemoeda’s voelen niets voor buitenlandse inmenging, waardoor ook de Britten het doelwit worden van geweld. In Soerabaja slaat de vlam in de pan: de nationalisten doden een Brits militair, waarna een veldslag ontstaat waarbij duizenden Indonesiërs en enkele honderden Britten sneuvelen.
April 1946: Nederlandse geweldsuitbarsting
Terwijl gouverneur Huib van Mook de onderhandelingen start met Indonesië, komen de Nederlandse militairen in Indonesië in actie. Zij zijn tijdens de Japanse bezetting van Nederlands-Indië geïnterneerd of gevlucht, en pakken nu onder leiding van generaal Simon Spoor de wapens weer op.
In april 1946 nemen Spoor en zijn troepen Pesing in, waarbij veel burgerslachtoffers vallen. De Britten zijn furieus over deze actie, en in Nederland worden kamervragen gesteld naar aanleiding van de geweldsuitbarsting.
Leestip: Waarom dieren de onzichtbare Wallace-lijn niet oversteken
Hoewel Spoor ontkent dat er misdrijven zijn gepleegd, wordt er een officieel onderzoek ingesteld naar de gewapende handelingen. Uiteindelijk concludeert de onderzoekscommissie dat er geen buitensporig geweld is gebruikt. Spoor bezet intussen steeds grotere gebieden van Indonesië.
November 1946: het Akkoord van Linggadjati
Ook de diplomatieke onderhandelingen worden voortgezet. Dat verloopt vrij stroef, maar in november 1946 wordt een conceptovereenkomst opgesteld. In het Akkoord van Linggadjati wordt afgesproken dat Nederland zijn troepen terugtrekt en dat de bezette gebieden op termijn aan de republiek worden overgedragen. De Republik zou vervolgens een vorm van onafhankelijkheid verkrijgen en samen met Nederland, Suriname en de Antillen de Nederlands-Indonesische Unie gaan vormen, met aan het hoofd de Nederlandse Kroon.
Na het Akkoord keert de rust niet terug op de archipel. In sommige delen wordt het gewapende verzet zelfs alleen maar heviger. Dit leidt tot bloederige confrontaties tussen Nederlandse troepen en guerrillastrijders. Zo start kapitein Raymond Westerling een agressieve antiguerrilla actie op Zuid-Celebes (Sulawesi). Zijn eenheid, het Depot Speciale Troepen, omsingelt kampongs (Indonesische nederzettingen) en pakt daar alle van terrorisme verdachte personen op. Ze worden zonder proces geëxecuteerd.
Honderden tot duizenden mensen worden op deze manier om het leven gebracht. Hoewel de rust na de zogenoemde Zuid-Celebesaffaire terugkeert, is deze actie een van de gewelddadigste optredens van het Koninklijk Nederlands-Indië Leger (KNIL) in Indonesië.
Maart 1947: de Kamer heeft kritiek
In Nederland komt er vanuit de politiek en de maatschappij veel kritiek op het akkoord. De regering wordt verweten dat het Indonesië zomaar opgeeft. Kabinet-Beel I komt zodoende met een verdere invulling van het akkoord. Zo moet er een supranationale staat komen om een gezamenlijk beleid op economisch, defensief en politiek vlak te voeren. Ook gelden de afspraken niet voor Nederlands-Nieuw-Guinea.
Leestip: 5 Nederlandse koloniale forten die je waarschijnlijk nog niet kende
De Tweede Kamer gaat akkoord met deze aangepaste versie, maar de Republik accepteert de aangepaste Nederlandse versie niet. Zodoende hebben beide partijen een eigen interpretatie van het akkoord. Desondanks wordt het op 27 maart 1947 ondertekend, in de hoop dat de plooien in de maanden na het tekenen worden gladgestreken. Dat gebeurt niet.
Juli 1947: de herovering van plantages en specerijenvelden
Op 21 juli 1947 starten Nederlandse troepen een nieuwe militaire campagne: Operatie Product. Het doel is om grote gebieden van Java en Sumatra, waar waardevolle plantages zijn, opnieuw onder Nederlands bewind te brengen. De staat is immers bankroet na de Tweede Wereldoorlog. Ondanks de weerstand wordt de campagne doorgezet.
Leestip: Hoe de slavernij Nederland rijk maakte – en uiteindelijk werd afgeschaft
De internationale gemeenschap veroordeelt Operatie Product fel, en dwingt Nederland een staakt-het-vuren af te kondigen. Desondanks laait het geweld weer op, met als bekendste uitbarsting het Bloedbad van Ragawede: Nederlandse troepen vermoorden vrijwel de hele bevolking van het dorp Ragawede, meer dan 400 mensen. Ondertussen onderhandelt men over een permanente wapenstilstand.
December 1948: Operatie Kraai
Omdat nieuwe onderhandelingen op niets uitlopen, besluit de Tweede Kamer om de impasse met militair ingrijpen te doorbreken. Operatie Kraai moet de guerrilla’s én de Republik Indonesië van de kaart vegen, in de hoop onderhandelingen te kunnen voeren met andere, gematigdere bewindvoerders.
Het doel van Operatie Kraai is het bezetten van Jogjakarta en de resterende gebieden van de Republik. Door Soekarno en zijn regering te arresteren zou de Republik stuurloos raken, en in feite op houden te bestaan. Op 19 december 1948 landen Nederlandse parachutisten in Jogjakarta. Ze arresteren Soekarno; het KNIL bezet Java. Opnieuw wordt er vanuit de internationale gemeenschap woedend gereageerd.
Onder internationale druk gaan Nederland en de Republik opnieuw in gesprek. In de Van Roijen – Roemverklaring wordt afgesproken dat alle gevangenen worden vrijgelaten, de guerrillastrijd wordt gestaakt en de Republik haar verloren gebieden terugkrijgt. Belangrijker nog: Indonesië wordt een soeverein land.
Augustus 1949: Onderhandelen over onafhankelijkheid
Tussen augustus en december 1949 onderhandelden Nederlandse en Indonesische diplomaten in Den Haag over hoe de Indonesische onafhankelijkheid moet worden vormgegeven. Er wordt een soevereiniteitsoverdracht getekend en verschillende samenwerkingsovereenkomsten op sociaal, militair en economisch vlak opgesteld. Dat verloopt relatief soepel, al zijn er enkele heikele punten: de grote staatsschuld en de kwestie Nederlands-Nieuw-Guinea.
December 1949: Indonesië wordt onafhankelijk
Op 27 december wordt de soevereiniteit van Nederlands-Indië overgedragen aan haar opvolger, de Verenigde Staten van Indonesië. Nederland en Indonesië vormen vanaf dat moment de gelijkwaardige Nederlands-Indonesische Unie, maar deze komt in de praktijk niet van de grond.
In 1956 heft Indonesië de Unie eenzijdig op, waarmee ook de laatste bestuurlijke banden met de voormalige kolonisator worden gebroken. In maart 2020 biedt koning Willem-Alexander tijdens een staatsbezoek excuses aan voor het geweld dat is gebruikt door de Nederlanders tijdens de Indonesische onafhankelijkheidsstrijd.
Meer ontdekken? Krijg onbeperkt toegang tot National Geographic Premium en steun onze missie. Word vandaag nog lid!
