Januari is voor veel mensen de maand van goede voornemens: weer sporten, gezonder leven, het lichaam trainen. Maar sport is geen moderne uitvinding. Ook in de Oudheid speelde lichamelijke oefening een belangrijke rol – al betekende sport voor Romeinen iets heel anders dan voor ons. Gladiatorengevechten, wagenrennen en atletiekwedstrijden maakten deel uit van het dagelijks leven, maar wie sportte, waarom en met welk doel, hing sterk af van waar je leefde in het Romeinse Rijk. Welke betekenis had sport voor Romeinen?
Sport betekende niet overal hetzelfde
‘Om die vraag te beantwoorden hangt veel af van waar je kijkt in het Romeinse Rijk,’ zegt dr. Sofie Remijsen, universitair hoofddocent Oude Geschiedenis aan de Universiteit van Amsterdam. Op zijn hoogtepunt strekte het rijk zich uit over een enorm gebied, van Groot-Brittannië tot Syrië. ‘Wie het oostelijke deel van het Romeinse Rijk vergelijkt met het westen, ziet dat daar heel andere opvattingen over sport leefden.’
Leestip: De Romeinen waren dol op wijn – maar wat dronken ze nog meer?
‘In het oosten was sport alomtegenwoordig,’ voegt ze toe. Al op jonge leeftijd kreeg lichamelijke training een belangrijke plaats in de opvoeding van jongens. Wanneer zij later hun tienerjaren bereikten, namen zij deel aan de ephebie: een vorm van burgeropleiding in het gymnasium. Ook daar speelden sport en competitie een centrale rol.
Wil je niets missen van onze verhalen? Volg National Geographic op Google Discover en zie onze verhalen vaker terug in je Google-feed!
‘Je moet het zo zien: in de Grieks- en Romeinse politieke cultuur was opvallen en beter zijn dan anderen heel belangrijk,’ legt Remijsen uit. Oudere burgers onderscheidden zich bijvoorbeeld door weldaden te verrichten of een fraai gebouw aan de stad te schenken. Jongeren deden dat juist via individuele sport, waarbij het behalen van eer in wedstrijden centraal stond.
In het westen geen eer te behalen
Wie naar de rol van sport in het westen kijkt, ziet een heel andere waardering. ‘Sport werd daar ook beoefend met het oog op fitness. Maar je deugden tonen door aan een sportcompetitie mee te doen? Dat was daar helemaal niet aan de orde.’
Leestip: Van villa’s tot levensgevaarlijke flats – hoe zagen woningen in het Romeinse Rijk eruit?
In tegendeel zelfs: wie zich met publieke competitie bezighoudt, begeeft zich op glad ijs. ‘Atleten worden daar op gelijke hoogte gesteld als gladiatoren en wagenmenners. Het is de vraag of je gladiatorengevechten en paardenraces onder sport schaart, maar door de hogere Romeinse klassen werd minachtend naar de deelnemers gekeken.’
Sportwedstrijden werden geassocieerd met geld verdienen en optreden voor een publiek; activiteiten die in de ogen van de Romeinse elite thuishoorden bij lagere sociale klassen. Een goede sporter zijn leverde in het westen dan ook geen eer op.
Een strak georganiseerd sportcircuit
In het oostelijke deel van het Romeinse Rijk bleef de Griekse sporttraditie, zoals die van de Olympische Spelen, springlevend. Hier bestond een cultuur van atletiekwedstrijden die nauw verweven was met het stadsleven. ‘Vrijwel elke stad, en daarbij moet je denken aan honderden steden, organiseerde haar eigen wedstrijd. Topsporters reisden door het hele rijk om aan al deze competities mee te kunnen doen.’
Een netwerk van sportwedstrijden op zo’n grote schaal vereiste een goede organisatie, zodat sporters zoveel mogelijk wedstrijden konden combineren. ‘Zo’n twintig jaar geleden is in Alexandria Troas een opschrift gevonden waaruit blijkt dat organisatoren over de planning van evenementen in gesprek gingen met keizer Hadrianus. Daarbij ging het om een artiestenvereniging, maar er bestond ook een atletenbond; een soort tegenhanger van de hedendaagse voetbalbond FIFA.’
Leestip: Zo zag het dagelijkse leven in een Romeinse stad eruit
Je kunt het zien als een vorm van lobbyen: welke wedstrijden worden wanneer georganiseerd? ‘Het doel was om het programma zo op elkaar af te stemmen dat topatleten aan zoveel mogelijk wedstrijden konden meedoen,’ legt Remijsen uit. ‘Net als bij de Grand Slams in het tennis zat daar een systeem achter. Rond grote toernooien ontstond een logisch circuit, met meerdere wedstrijden in dezelfde regio. Het was allemaal behoorlijk bureaucratisch.’
Sportsterren met politieke invloed
Binnen dit netwerk van wedstrijden konden atleten uitgroeien tot echte beroemdheden. Ze duiken op in mozaïeken, maar ook op standbeelden die steden oprichtten voor hun lokale helden. ‘Die beelden zelf zijn meestal verdwenen, maar de stenen sokkels met inscripties zijn bewaard gebleven. Die sokkels belandden later vaak in stadsmuren en geven ons nu waardevolle informatie over wie waar won.’
De allerbeste atleten bouwden soms zelfs een tweede carrière op. Dankzij hun roem werden ze ingezet als diplomatieke lobbyisten. Als een stad iets gedaan wilde krijgen bij het keizerlijk hof, ging er geregeld een bekende atleet mee in de delegatie. De invloed van hun naam was een gewild politiek wapen.
Welke sporten waren populair?
Onder de Romeinen waren de populairste sporten individueel. Vooral vechtsporten als boksen en worstelen trokken veel publiek. Ook pankration, een combinatie van beide, werd veel beoefend. Boksen en pankration golden daarbij als gevaarlijke disciplines: men vocht zonder rondes door tot een van de partijen opgaf of knock-out werd geslagen.
Andere atletiekonderdelen, zoals hardlopen, kwamen ook voor. Maar deze leverden minder prestige op. ‘De vijfkamp, met onderdelen als speerwerpen, verspringen en worstelen, was vooral een gecombineerde discipline,’ legt Remijsen uit. ‘Losse onderdelen werden niet afzonderlijk beoefend zoals nu.’
Teamsporten in moderne zin bestonden nauwelijks. Een opvallende uitzondering was het wagenrennen in het circus. In grote arena’s zoals het Circus Maximus streden vaste teams tegen elkaar. ‘Het beeld uit films dat deelnemers alleen voor zichzelf reden, klopt eigenlijk niet. Waarschijnlijk stonden er per race meerdere rijders van hetzelfde team op de baan, waardoor er strategisch gereden kon worden.’
‘Daarbij droeg iedere deelnemer een gekleurde tuniek,’ voegt Remijsen toe. ‘Wagenmenners konden zelfs worden ‘getransfereerd’ van het ene team naar het andere, net als moderne profvoetballers. Iemand kon een tijd voor het groene team rijden en daarna worden opgekocht door de blauwe.’
Meer ontdekken? Krijg onbeperkt toegang tot National Geographic Premium en steun onze missie. Word vandaag nog lid!
