Na ruim twintig jaar van revolutie en oorlog is Europa in 1814 uitgeput. De Franse Revolutie en de veldtochten van Napoleon Bonaparte hebben grenzen weggevaagd, koningen verdreven en het continent in permanente onrust gestort. De leidende mogendheden trekken daarom één gezamenlijke conclusie: het is tijd voor duurzame orde. Hoe de toekomst van Europa eruit komt te zien, wordt bepaald op het Congres van Wenen.
In september 1814 komen in Wenen meer dan tweehonderd Europese vorsten, ministers en diplomaten bijeen. Onder leiding van de Oostenrijkse staatsman Klemens von Metternich proberen zij iets wat nog nooit eerder is vertoond: in tijden van vrede een nieuwe politieke orde ontwerpen voor een heel continent. In juni 1815 wordt de slotakte ondertekend – vol grootse plannen, maar ook met spanningen die later alsnog tot uitbarsting komen.
Een congres om de orde te herstellen
De Franse Revolutie (1789-1799) en de expansiedrift van Napoleon Bonaparte hadden de fundamenten van Europa aan het wankelen gebracht. Ideeën over vrijheid, gelijkheid en volkssoevereiniteit verspreidden zich razendsnel. Nationalisme en liberalisme wonnen aan kracht, en steeds meer burgers eisten politieke inspraak. Voor de gevestigde monarchieën was dat een existentiële bedreiging.
Metternich, de conservatieve Oostenrijkse minister van Buitenlandse zaken en de drijvende kracht achter het congres, zag het als zijn missie om de oude orde te herstellen. Dat betekende: monarchieën terug op de troon, macht bij de aristocratie, en het onderdrukken van revolutionaire en nationalistische bewegingen. Stabiliteit ging boven alles.
Wil je niets missen van onze verhalen? Volg National Geographic op Google Discover en zie onze verhalen vaker terug in je Google-feed!
Metternich roept meer dan tweehonderd afgezanten uit heel Europa samen voor een reeks formele en informele congressen in Wenen. Zij moeten samen nadenken over de stabilisatie van Europa. Het doel? Een machtsevenwicht creëren. Geen enkel land mocht nog zo dominant worden als Frankrijk onder Napoleon. De belangrijkste spelers? Oostenrijk, Pruisen, Rusland en het Verenigd Koninkrijk – toen nog in een unie met Ierland.
Land ruilen als schaakstukken
De plannen, die zonder enige inspraak van het volk op het congres worden besproken, zijn ingrijpend. In heel Europa worden stukken land uitgeruild om sterke bufferstaten op te richten rondom Frankrijk. Dit moet hun expansiedrift inperken en het machtsevenwicht bewaren. Orde en veiligheid zijn belangrijker dan nationale sentimenten bij het tekenen van de nieuwe landkaart.
Het nieuwgevormde Verenigd Koninkrijk der Nederlanden is een van die bufferstaten. Oostenrijk geeft daarvoor de Zuidelijke Nederlanden op, zodat ze kunnen worden samengevoegd met de voormalige Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden. Aan het hoofd komt een vorst: Willem I. De republikeinse geschiedenis van de noordelijke provincies is definitief ten einde.
Oostenrijk krijgt ter compensatie de Italiaanse regio Lombardije en Venetië, en Pruisen krijgt een groot deel van de gebieden die het had verloren aan Frankrijk weer terug. In Frankrijk wordt de broer van de onthoofdde Lodewijk XVI als koning in het zadel geholpen. Dat het volk tijdens de revolutie op nogal bloedige wijze had duidelijk gemaakt geen koningen meer te willen, lijkt er niet toe te doen.
De Russische wens om zeggenschap over heel Polen te krijgen, wordt niet gehonoreerd. In plaats daarvan wordt Polen opgedeeld in drie stukken. Het nieuwe land Congres-Polen komt onder het bestuur van de Russische tsaar Alexander I van Rusland te vallen.
Tijdelijke rust, uitgestelde onrust
Het Congres van Wenen slaagde in één belangrijk opzicht: bijna een eeuw lang bleef een grootschalige Europese oorlog uit. Maar echte rust bracht het niet. De revolutionaire ideeën waren niet verdwenen, slechts onderdrukt.
Leestip: Hoe kinderontvoeringen in 1750 voor een burgeropstand zorgden in Parijs
In 1830 komen de inwoners van het huidige België in opstand tegen hun opgedrongen koning, Willem I. Zij roepen dat jaar de onafhankelijkheid uit. Deze gebeurtenis hoor je nog steeds terug in het Belgische volkslied. In 1848 volgde een golf van revoluties in vrijwel heel Europa. Italië en Duitsland eisten nationale eenheid, Frankrijk zette opnieuw een koning af.
Achteraf gezien wist het congres opstanden vooral uit te stellen, niet te voorkomen. Toch legde het ook iets blijvends vast: het idee dat internationale conflicten bij voorkeur via diplomatie en overleg worden opgelost. Die gedachte vormt tot op de dag van vandaag de basis van instellingen als de Europese Unie en de Verenigde Naties.
Meer ontdekken? Krijg onbeperkt toegang tot National Geographic Premium en steun onze missie. Word vandaag nog lid!
