Hoe is het conflict tussen Rusland en Oekraïne ontstaan?

Na eeuwen van bloedvergieten, buitenlandse overheersing en interne strijd bevindt Oekraïne zich in een netelige positie tussen Oost en West.

Gepubliceerd 22 feb. 2022 14:06 CET, Geüpdatet 24 feb. 2022 10:10 CET
Violence Escalates As Kiev Protests Continue

In 2014 spoelde een golf van dodelijk geweld over het Maidan- of Onafhankelijkheidsplein in Kiev, nadat het Oekraïense parlement onder druk van Moskou afzag van een overeenkomst om de banden met de Europese Unie aan te halen. Rusland is nog steeds gekant tegen een Oekraïense toenadering tot het Westen en lijkt op het punt te staan het buurland binnen te vallen.

Foto door Jeff J. Mitchell, Getty Images

Terwijl de dreiging van een Russische invasie in Oekraïne het nieuws beheerst, biedt een terugblik op de lange, verweven historie van de ruziënde buurlanden inzicht in het ontstaan van het huidige conflict.

De gedeelde geschiedenis van de twee landen gaat meer dan duizend jaar terug. In die tijd was Kiev, de huidige hoofdstad van Oekraïne, het centrum van de eerste Slavische staat, het ‘Kievse Rijk’, dat aan de wieg stond van zowel Oekraïne als Rusland. In het jaar 988 bekeerde Vladimir I, de heidense prins van Novgorod en grootvorst van Kiev, zich tot het oosters-orthodoxe geloof. Hij werd gedoopt in de stad Chersonesos op de Krim. Vanaf dat moment waren ‘de Russen en de Oekraïners één volk, een eenheid,’ zo verklaarde de Russische leider Vladimir Poetin onlangs.

Op een negentiende-eeuws schilderij staat Vladimir I, de heerser over het Kievse Rijk – dat aan de wieg stond van zowel Oekraïne als Rusland – afgebeeld terwijl hij het oosters-orthodoxe geloof kiest als de nieuwe staatsreligie in het jaar 988.

Foto door Artwork courtesy of Museum of the History of Religion via Bridgeman Images

In de tien eeuwen die volgden werd Oekraïne echter herhaaldelijk verdeeld door strijdende partijen. In de dertiende eeuw veroverden Mongoolse troepen uit het oosten het Kievse Rijk. In de zestiende eeuw vielen Poolse en Litouwse legers vanuit het westen de regio binnen. In de zeventiende eeuw vielen tijdens de oorlog tussen het Pools-Litouwse Gemenebest en het Tsaardom Rusland gebieden ten oosten van de rivier de Dnjepr in handen van de Russische tsaar. Het oosten kreeg bekendheid als ‘Linkeroever-Oekraïne’; het gebied ten westen van de Dnjepr, oftewel de ‘Rechteroever’, stond onder Poolse heerschappij.

Ruim een eeuw later, in 1793, werd het Oekraïne op de rechteroever (het westelijke deel dus) geannexeerd door het Russische Rijk. In de daaropvolgende jaren was sprake van een beleid van ‘russificatie'. Dit hield in dat het gebruik van en de studie naar de Oekraïense taal verboden was en dat mensen onder druk werden gezet om zich te bekeren tot het Russisch-orthodoxe geloof.

In de twintigste eeuw beleefde Oekraïne een van de meest traumatische perioden uit zijn geschiedenis. Na de communistische revolutie van 1917 was het land een van de vele waar een heftige burgeroorlog werd uitgevochten alvorens het in 1922 geheel werd opgenomen in de Sovjet-Unie. Aan het begin van de jaren dertig orkestreerde Sovjetleider Jozef Stalin een hongersnood die leidde tot de dood van miljoenen Oekraïners, om de boeren in de regio te dwingen zich aan te sluiten bij de collectieve kolchozen en sovchozen. Naderhand importeerde Stalin grote aantallen Russen en andere Sovjetburgers (die veelal geen Oekraïens spraken en nauwelijks banden hadden met de regio) in het gebied om het oosten opnieuw te bevolken.

De meedogenloze campagne van Sovjetleider Jozef Stalin om de landbouw te collectiviseren leidde tot een grootscheepse hongersnood in de jaren dertig waarbij miljoenen Oekraïners omkwamen. In de nasleep van deze ‘Holodomor’, oftewel ‘dood door honger’, werden Russische kolonisten ingezet om het platteland opnieuw te bevolken.

Foto door Photograph, via Ap

Iemand spreekt tijdens de ‘dagen van hereniging’ in november 1939 een menigte toe in Tsjernivtsi, een stad in het westen van Oekraïne. Slechts enkele weken daarvoor waren Duitse en Sovjettroepen Polen binnengevallen, waardoor het westen van Oekraïne, dat daarvoor onder Poolse heerschappij stond, deel ging uitmaken van de Oekraïense sovjetrepubliek.

Foto door Photographed by Anatoliy Garanin, Sputnik/AP

Door deze achtergronden kwamen verschillende bevolkingsgroepen blijvend tegenover elkaar te staan. Omdat het oosten van Oekraïne al veel eerder onder Russische heerschappij kwam dan het westen, voelen inwoners uit het oosten een grotere verbintenis met Rusland en is de kans groter dat zij Russisch georiënteerde leiders steunen. Westelijk Oekraïne bevond zich eeuwenlang onder de heerschappij van afwisselende Europese machten zoals Polen en het Oostenrijks-Hongaarse Rijk. Dit is een van de redenen dat Oekraïners uit het westen meestal meer op hebben met politici die zich op het Westen richten. De bevolking in het oosten van het land spreekt vaak Russisch en hangt het orthodoxe geloof aan, terwijl in delen van het westen meestal Oekraïens wordt gesproken en de bevolking katholiek is.

Na de ineenstorting van de Sovjet-Unie in 1991 werd Oekraïne onafhankelijk. Maar het bleek moeilijk om het volk te verenigen. Zo ‘zit het gevoel van Oekraïens nationalisme in het oosten veel minder diep dan in het westen,’ aldus Steven Pifer, de voormalige Amerikaanse ambassadeur in Oekraïne. De overgang naar democratie en kapitalisme verliep moeizaam en chaotisch, en veel Oekraïners, vooral die in het oosten, verlangden terug naar de relatieve stabiliteit van daarvoor.

Wandelaars lopen in 1991, het jaar dat Oekraïne onafhankelijk werd en de Sovjet-Unie uiteenviel, langs een plakkaat waarop de Sovjetthema’s kracht en gerechtigheid worden bewierookt in Odessa, een havenstad aan de Zwarte Zee in het zuiden van Oekraïne.

Foto door Bertrand Desprez, Agence VU/Redux

‘Al deze factoren droegen ertoe bij dat er nu een belangrijke scheidslijn bestaat tussen mensen die mild terugkijken op de heerschappij van het Russische keizerrijk en de Sovjets aan de ene kant, en mensen die daarin een tragedie zien aan de andere kant,’ vertelt Oekraïnekenner Adrian Karatnycky die in het verleden verbonden was aan de Amerikaanse Atlantic Council. Deze breuklijnen kwamen aan het licht tijdens de Oranjerevolutie in 2004, toen duizenden Oekraïners de straat op gingen voor meer integratie met Europa.

Op ecologische kaarten is het onderscheid tussen enerzijds de zuidelijke en oostelijke delen van Oekraïne – oftewel de steppen – met hun vruchtbare landbouwgrond en anderzijds de meer beboste noordelijke en westelijke regio’s ook terug te zien, aldus historicus en hoogleraar Serhii Plokhii van de Harvard University, tevens directeur van het Ukrainian Research Institute van de universiteit. Volgens hem vertoont de kaart met de grenzen tussen het steppe- en het bosgebied, een diagonale lijn tussen oost en west, ‘opmerkelijke overeenkomsten’ met politieke plattegronden op basis van de Oekraïense presidentsverkiezingen in 2004 en 2010.

Niet lang nadat de Krim in 2014 door Rusland werd bezet en geannexeerd volgde een separatistische opstand in het oosten van de Oekraïense regio Donbas die leidde tot het uitroepen van de Volksrepublikieken Donetsk en Loegansk, die door Rusland worden gesteund. Op dit moment verzamelen zich weer Russische troepen langs de grens met Oekraïne, een scheidslijn die de tumultueuze geschiedenis van de regio weerspiegelt.

Gordijnen in blauw en geel (de kleuren van de Oekraïense vlag) vormen de achtergrond voor een jonge danseres in Kiev. De meeste Oekraïners die na 1991 werden geboren, de zogenaamde ‘Vrijgeboren generatie’, zouden graag zien dat hun land uit de schaduw van Rusland stapt en zich aansluit bij Europa en het Westen.

Foto door Agnieszka Rayss, Redux
Dit artikel werd oorspronkelijk in het Engels gepubliceerd op nationalgeographic.com
Lees meer

Dit vindt u misschien ook interessant

Geschiedenis en Cultuur
Volg de inmiddels 30 jaar durende strijd om onafhankelijkheid van Oekraïne aan de hand van deze visuele tijdlijn
Geschiedenis en Cultuur
Foto's laten de chaos zien wanneer Rusland Oekraïne binnenvalt
Geschiedenis en Cultuur
De geschiedenis van de molotovcocktail, het iconische wapen van de underdog
Geschiedenis en Cultuur
Wat is de definitie van genocide en waarom is deze misdaad zo moeilijk te bewijzen?
Geschiedenis en Cultuur
Wat was de Koude Oorlog - en gaan we een nieuwe tegemoet?

Ontdek Nat Geo

  • Dieren
  • Milieu
  • Geschiedenis en Cultuur
  • Wetenschap
  • Reizen
  • Fotografie
  • Ruimte
  • Video

Over ons

Abonnement

  • Abonneren
  • Schrijf je in
  • Shop
  • Disney+

Volg ons

Copyright © 1996-2015 National Geographic Society. Copyright © 2015-2021 National Geographic Partners, LLC. Alle rechten voorbehouden.