Eeuwen voordat tandartsen beschikten over moderne apparatuur, lijken de oude Maya’s al verrassend geavanceerde tandheelkundige behandelingen te hebben uitgevoerd. Nieuw onderzoek suggereert dat de bekende jade-inleg in hun tanden niet alleen bedoeld was als statussymbool of ter versiering, maar mogelijk ook om gaatjes te behandelen.
Een bijzondere kies zet onderzoekers aan het denken
Al tientallen jaren vinden archeologen Maya-tanden waarin kleine stukjes jade, pyriet of andere mineralen zijn verwerkt. Tot nu toe gingen de meeste onderzoekers ervan uit dat deze inleg vooral een rituele of esthetische functie had. De versieringen zitten namelijk meestal in de voortanden en waren daardoor goed zichtbaar.
Een nieuwe studie, gepubliceerd in het Journal of Archaeological Science: Reports, zet dat beeld nu op losse schroeven. Wetenschappers onderzochten een bijzondere kies met een jade-inleg. Omdat deze zich achter in de mond bevindt en nauwelijks zichtbaar was, leek het minder waarschijnlijk dat deze steen om decoratieve redenen was ingelegd.
Wil je niets missen? Volg National Geographic op Google Discover en voeg toe als voorkeursbron om onze verhalen vaker te zien in je Google-feed!
‘De holte is perfect behandeld’, zegt tandantropoloog Elma Vega-Lizama van de Autonome Universiteit van Yucatán (Mexico), een van de auteurs van het onderzoek. ‘Het is een heel nauwkeurige ingreep.’
Volgens de onderzoekers wijst die precisie erop dat de Maya’s mogelijk veel meer kennis hadden van tandheelkunde dan tot nu toe werd gedacht.
De lijm vertelt een ander verhaal
Niet alleen de jade zelf trok de aandacht van de onderzoekers, maar ook het materiaal waarmee de steen werd vastgezet.
In eerder onderzoek ontdekten dezelfde wetenschappers dat deze natuurlijke 'lijm' onder meer fosfaten, calcium, plantaardige oliën en soms bitumen bevatte. Sommige van die stoffen staan bekend om hun antibacteriële of ontstekingsremmende eigenschappen.
Volgens orthodontist Marco Ramírez-Salomón, mede-auteur van de studie, zouden deze mengsels zelfs verrassend duurzaam zijn geweest. Moderne tandvullingen moeten soms na enkele tientallen jaren worden vervangen. De Maya’s-inleggen zitten daarentegen in sommige gevallen al meer dan duizend jaar stevig op hun plaats.
Ook vonden de onderzoekers minder aanwijzingen voor nieuwe gaatjes rond tanden met een inleg dan bij tanden zonder behandeling. Dat zou erop kunnen wijzen dat de gebruikte materialen niet alleen de steen op zijn plaats hielden, maar ook hielpen om verdere aantasting van de tand tegen te gaan.
Een behandeling terwijl de patiënt nog leefde
Met behulp van een driedimensionale CT-scan konden de onderzoekers in de kies kijken zonder deze te beschadigen. Daaruit bleek dat het tandweefsel zich na het plaatsen van de jade deels had hersteld. Dat betekent vrijwel zeker dat de ingreep plaatsvond terwijl de eigenaar van de tand nog leefde.
Op basis van de ontwikkeling van de kies denken de onderzoekers dat het waarschijnlijk om een tiener of jongvolwassene ging, die na de behandeling nog vijf tot tien jaar leefde.
Elektronenmicroscopisch onderzoek liet bovendien zien hoe zorgvuldig de ingreep was uitgevoerd. In de kies zijn kleine, afgeronde boorsporen zichtbaar, waarschijnlijk gemaakt met een primitief boorinstrument. Welk gereedschap de Maya’s precies gebruikten, blijft vooralsnog een raadsel. Archeologen hebben zo'n instrument nog nooit teruggevonden.
Ramírez-Salomón noemt de nauwkeurigheid waarmee sommige ingrepen zijn gedaan opmerkelijk. Sommige passen zo precies in de uitgeholde tand dat ze hoorbaar vastklikken wanneer ze worden geplaatst.
Eén kies is nog geen definitief bewijs
Niet alle onderzoekers zijn ervan overtuigd dat deze kies uitsluitend bewijs vormt. Roger Forshaw, die aan de Universiteit van Manchester onderzoek doet naar tandheelkunde in het oude Egypte en niet betrokken was bij de studie, noemt de gezondheidsverklaring aannemelijk. Tegelijkertijd waarschuwt hij dat één uitzonderlijke vondst niet voldoende is om brede conclusies te trekken over de tandheelkunde van de Maya’s.
Ook voor een achterste kies is volgens hem een symbolische of religieuze betekenis niet uit te sluiten, ook al was deze nauwelijks zichtbaar voor anderen. Mogelijk zal toekomstig onderzoek uitwijzen of de Maya’s hun tijd al ver vooruit waren op het gebied van tandheelkunde.
Meer ontdekken? Krijg onbeperkt toegang tot National Geographic Premium en steun onze missie. Word vandaag nog lid!
Jim is editor voor National Geographic. Hij studeerde sociale geografie, en specialiseerde zich in duurzaamheid en groene steden. Schrijven is zijn passie; hij ziet in elk verhaal – hoe klein ook – een kans om de wereld beter te begrijpen. In zijn vrije tijd bezoekt hij graag concerten en filmhuizen, of gaat hij hardlopen.
