Leven in een lucht vol fijnstof brengt ernstige gezondheidsrisico’s met zich mee: van luchtweginfecties tot hart- en vaatziekten en kanker. In Sarajevo is dat geen abstract probleem. De Bosnische hoofdstad staat wereldwijd op plek vijf als het gaat om het aantal sterfgevallen door luchtvervuiling. Nieuw onderzoek laat nu zien waar die vervuiling vandaan komt – en wijst een hoofdschuldige aan: houtkachels die tienduizenden huizen verwarmen.
Oude, vervuilende kolencentrales
De resultaten van de studie werden gepubliceerd in Environment International. Onderzoekers van het Paul Scherrer Instituut (PSI) in Zwitserland reisden in januari 2023 met een mobiel laboratorium naar de Balkan om de luchtkwaliteit in Sarajevo te meten. Direct over de grens in Bosnië en Herzegovina viel hen al direct iets bijzonders op: de concentratie zwaveldioxide in de lucht schoot omhoog.
Leestip: Hoe diep kun je in de aarde boren? De Sovjet-Unie testte het
Dit gas wordt uitgestoten door oude kolencentrales. Maar liefst 81 procent van de zwaveldioxide-uitstoot in Europa komt uit het westen van de Balkan. Een groot deel daarvan hangt in de valleien in en rondom Sarajevo.
Met een smogmobiel door de stad
Eenmaal in Sarajevo werd begonnen met de metingen. Van 12 januari tot 2 februari 2023 reden de onderzoekers met hun mobiele lab door Sarajevo, ondersteund door collega’s van de Universiteit van Nova Gorica (Slovenië) en het Federaal Hydrometeorologisch Instituut van Bosnië en Herzegovina.
Er werden 39 ritten van anderhalf uur gemaakt, verspreid over negen dagen. De onderzoekers reden vooral in de middag en avond, omdat op die momenten de meeste uitstoot werd verwacht. ‘Dankzij de mobiele metingen kunnen we voor het eerst zien waar de hoogste niveaus van luchtvervuiling voorkomen,’ vertelt André Prévôt, hoofd van het Laboratory of Atmospheric Chemistry aan het Paul Scherrer Instituut. ‘In sommige gevallen zijn de verschillen tussen buurstraten enorm.’
Houtkachels als grootste bron van fijnstof
Overdag bleek de luchtkwaliteit in Sarajevo relatief gelijkmatig slecht, maar in de avond schoten de niveaus in sommige wijken omhoog, vooral buiten het centrum. Met hun meetapparatuur konden ze ook de bron van de vervuiling achterhalen. ‘De grootste veroorzakers van fijnstof zijn de hout- en kolenkachels in woonwijken,’ vertelt Prévôt.
De Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) hanteert een dagelijkse limiet van vijftien microgram per kubieke meter voor PM2,5: fijnstofdeeltjes die kleiner zijn dan 2,5 micrometer. Deze kunnen tot diep in de longen doordringen. Ongeveer twee derde van de metingen in Sarajevo overschreed deze grenswaarde. De onderzoekers troffen ook hoge concentraties zogeheten polycyclische aromaten (paks), die als kankerverwekkend worden beschouwd.
Leestip: Wat is zure regen en wat doet het met onze gezondheid?
In de historische wijk Baščaršija is de lucht ook vervuild, maar daar komt de vervuiling vooral van restaurants die ’s avonds vlees grillen. Toch is deze wijk relatief in het voordeel: omdat Baščaršija in het oosten van Sarajevo ligt, waait er frisse lucht vanuit de vallei aan de oostkant van de stad doorheen, en dalen de niveaus met schadelijke stoffen eerder dan in het westen van de stad.
Waarom de situatie moeilijk te verbeteren is
Voor de gezondheid van alle inwoners van Bosnië is het van belang om iets aan de vervuiling te doen. Zeker in de winter, als iedereen zijn hout- en kolenkachels begint op te stoken. Naar schatting overlijden zo’n 3300 Bosniërs vroegtijdig door de blootstelling aan PM2,5.
Wil je niets missen van onze verhalen? Volg National Geographic op Google Discover en zie onze verhalen vaker terug in je Google-feed!
Toch blijft het een uitdaging om de hout- en kolenkachels te vervangen voor een andere warmtebron. Een optie is om meer gebouwen aan te sluiten op het gasnetwerk, maar dat is niet eenvoudig in het heuvelachtige landschap. Een schonere pelletkachel behoort volgens de onderzoekers ook tot de mogelijkheden.
Meer ontdekken? Krijg onbeperkt toegang tot National Geographic Premium en steun onze missie. Word vandaag nog lid!
