Ongeveer een kwart van de wereldwijde oliehandel over zee gaat door de Straat van Hormuz. De smalle waterweg tussen de Perzische Golf en de Golf van Oman is een drukke scheepvaartroute met de potentie om de wereldeconomie te ontwrichten. Maar het is ook een geologisch wonder waaraan je de botsing tussen twee continenten kunt zien, aldus Mike Searle, hoogleraar aardwetenschappen aan Oxford University (VK).

Het bewijs daarvoor is zichtbaar in de geologie van de hele regio: van het Zagrosgebergte in Zuid-Iran tot het smalste punt van de Straat van Hormuz, waar het schiereiland Musandam in Oman als een dolk naar het noorden uitsteekt richting Iran. Hetzelfde geologische proces dat de Straat van Hormuz zo uniek maakt, zorgt er echter ook voor dat deze zo kwetsbaar is.

Verschuiving continentale platen

Het ontstaan van de Straat van Hormuz begon ongeveer 35 miljoen jaar geleden met de botsing van twee continentale platen: de Arabische Plaat in het zuiden en de Euraziatische Plaat in het noorden.

Destijds werden deze continenten gescheiden door de oeroude oceaan Tethys. De Arabische Plaat begon noordwaarts onder de Euraziatische Plaat te schuiven, een proces dat subductie wordt genoemd. Uiteindelijk slokte dit de Tethyszee op toen de twee continentale platen en de landmassa’s erboven samensmolten, aldus Mark Allen, hoofd van de afdeling aardwetenschappen aan Durham University (VK).

Leestip: De prijs van brandstof: hoe olie keer op keer oorlogen aanjaagt

‘Het mooie van continentale botsingen is dat ze niet in een oogwenk voorbij zijn,’ zegt Allen. ‘De diepe krachten die de platen in beweging zetten, kunnen nog steeds werkzaam zijn nadat deze continenten tientallen miljoenen jaren samengebracht zijn.’

Terwijl de Arabische Plaat zich een weg baande onder Eurazië, begonnen beide platen uiteindelijk korter en dikker te worden. ‘Net zoals wanneer je twee auto’s tegen elkaar botst,’ legt Allen uit. Uit deze ‘kreukelzone’ ontstond het huidige Zagrosgebergte in Iran.

Hoe de Straat van Hormuz is ontstaan

De tektonische beweging creëerde ook de omstandigheden voor de Straat van Hormuz. Volgens Allen moet je de Arabische Plaat zien als een buigzame liniaal. Als je er iets zwaars op legt – zoals een bergketen – buigt de liniaal naar beneden en ontstaat er een depressie. In het geval van de Arabische Plaat vormde deze depressie de Perzische Golf en de Straat van Hormuz.

Wil je niets missen van onze verhalen? Volg National Geographic op Google Discover en zie onze verhalen vaker terug in je Google-feed!

Toen de ijskappen na het Laatste Glaciale Maximum begonnen te smelten en de wereldwijde zeespiegel aanzienlijk steeg, overstroomde de Perzische Golf. Op een gegeven moment vulde water van de Tigris en de Eufraat ook de Straat van Hormuz.

Sporen van een continentale botsing

‘In het noorden van de Straat van Hormuz hebben tektonische krachten de spectaculairste landschappen in het Zagrosgebergte gecreëerd,’ zegt Allen. Het gebergte bestaat uit sedimentair gesteente, waaronder zandsteen, schalie en kalksteen.

De laatste is bijzonder sterk en bestand tegen erosie, wat betekent dat je kilometerslang over één enkele kalksteenlaag kunt lopen. ‘Het is een van de indrukwekkendste geologische landschappen op aarde,’ aldus Allen.

Leestip: Is dit het oudste alfabet ter wereld? Syrische vondst zet geschiedenis op losse schroeven

De regio staat ook bekend om zijn zoutgletsjers en zoutkoepels, ontstaan ​​doordat zout uit de diepte van de aarde omhoog werd geduwd door de plooien die werden gevormd door de continentale botsing. ‘Op sommige plaatsen stroomt het letterlijk de heuvels af als een rotsgletsjer,’ zegt Allen.

In het zuiden maakt het Musandam-schiereiland deel uit van het Al Hajar-gebergte in Oman, dat zich uitstrekt langs de noordoostkust van het Arabisch Schiereiland. Dat gebergte bestaat voornamelijk uit ofioliet, een plaat die in het late Krijt op het Arabisch Schiereiland werd geschoven. Dezelfde geologische krachten die de Straat van Hormuz creëerden, kantelden ook het Musandam-schiereiland naar het oosten, tot het punt waar het de Straat vernauwt.

Het ontstaan van oliereserves

Dit proces heeft de regio ook zijn enorme oliereserves opgeleverd. Honderden miljoenen jaren voordat de Arabische Plaat met Eurazië botste, lag deze net onder zeeniveau, waardoor allerlei soorten gesteente werden afgezet die nodig waren om olie- en gasreserves te vormen.

Door de botsing van de platen raakten deze voorraden ingesloten onder de rotsen aan de noordkant van de Arabische Plaat – die nu onder Iran, Irak en delen van Syrië ligt.

‘Wat het Midden-Oosten zo bijzonder maakt, is de enorme schaal ervan,’ zegt Allen. ‘Dit alles heeft zich afgespeeld over een uitgestrekt gebied, over een lange periode, met zulke enorme reservoirs dat je economisch gezien niet al je geld hoeft te investeren in het boren naar een reservoir dat binnen een paar jaar opdroogt. Ze hebben velden die tientallen jaren meegaan.’

Een zeestraat in beweging

Het schiereiland Musandam is nog steeds actief in beweging, zij het in een geologisch tempo. Searle verwijst naar een artikel dat hij en zijn collega's in 2014 publiceerden, waaruit blijkt dat het nog steeds naar het noorden opschuift, richting het Zagrosgebergte. Dat zal uiteindelijk ook gevolgen hebben voor de drukbevaren zeestraat.

‘De Straat van Hormuz zal geleidelijk aan sluiten,’ zegt Searle. Maar over zo’n soort blokkade hoeven we ons voorlopig niet druk te maken: dat zal waarschijnlijk nog minstens tien miljoen jaar duren.

Meer ontdekken? Krijg onbeperkt toegang tot National Geographic Premium en steun onze missie. Word vandaag nog lid!