De meeste zogeheten lippenstiftplanten danken hun naam aan felrode, buisvormige bloemen die sterk lijken op een uitgedraaide lippenstift. Die smalle bloemen zijn perfect afgestemd op honingzuigers: vogels met lange, ranke snavels die diep in de bloem nectar opzuigen en zo voor bestuiving zorgen. Maar één soort wijkt opvallend af. Aeschynanthus acuminatus verloor zijn karakteristieke lippenstiftvorm en ontwikkelde kortere, bredere bloemen met een groengele tint. Die worden niet bezocht door honingzuigers, maar door vogels met kortere snavels.
Een plant zonder zijn vaste bestuiver
Biologen onderzochten hoe die opmerkelijke omslag tot stand kwam. Hun conclusies, gepubliceerd in het vakblad New Phytologist, roepen minstens zo veel nieuwe vragen op als antwoorden.
Onderzoeker Jing-Yi Lu, die recent promoveerde aan de University of Chicago (VS), wilde weten hoe A. acuminatus aan zijn unieke vorm komt. Daarvoor reisde hij maandenlang van plek naar plek en observeerde hij de vogels die op de plant afkomen. Daarnaast deed hij DNA-onderzoek om een stamboom van de plantenfamilie te creëren.
Leestip: Dit mysterieuze fossiel behoort mogelijk tot geen enkele bekende levensvorm
De groengele variant komt voor in heel Zuidoost-Azië, van het noorden in India, tot Vietnam en Thailand. Je vindt hem ook voor de kust van China en het eiland Taiwan. Daar kwam Lu voor het eerst in aanraking met de bloem.
‘In Taiwan leven geen honingzuigers,’ zegt Lu. ‘Toen vroeg ik me af: hoe kan deze plant hier bestaan als zijn gebruikelijke bestuiver ontbreekt? Dan moet er wel een andere vogel zijn die het werk overneemt.’
Vogels met korte snavels nemen het over
Het antwoord kreeg Lu na maandenlange observaties met cameravallen. Op de beelden zag Lu dat verschillende vogelsoorten met kortere snavels een bezoekje brachten aan A. acuminatus.
Wil je niets missen van onze verhalen? Volg National Geographic op Google Discover en zie onze verhalen vaker terug in je Google-feed!
Maar een mysterie bleef bestaan. Hoe en waar ontstond deze variant met kortere bloemen? De plant komt immers niet uitsluitend in Taiwan voor, maar in heel Zuidoost-Azië – waar meer dan genoeg honingzuigers zijn. Dat zette Lu en zijn collega-wetenschappers voor een evolutionair raadsel. Want als er honingzuigers zijn, waarom ontwikkelde de plant dan kortere blaadjes?
Waar vond de evolutionaire omslag plaats?
Dat leidde tot twee mogelijke scenario’s. Ontstond de soort pas na aankomst in Taiwan, waar de afwezigheid van honingzuigers de plant dwong zich aan te passen? Of ontwikkelde de afwijkende bloemvorm zich al op het Aziatische vasteland, ondanks de aanwezigheid van honingzuigers – en verspreidde de soort zich daarna pas naar Taiwan?
‘De kernvraag is waar soorten ontstaan,’ zegt Rick Ree, curator bij het Field Museum in Chicago (VS). ‘Er moet een omslagpunt zijn geweest waarop de bloemen van smal naar breed evolueerden. Waar en wanneer gebeurde dat?’
Een klassieke evolutieregel op losse schroeven
Volgens het bekende Grant-Stebbins-model ontstaat een nieuwe plantensoort vaak wanneer zij zich vestigt in een gebied waar haar oorspronkelijke bestuiver ontbreekt. De overstap naar een nieuwe bestuiver zou dan leiden tot soortvorming.
Wil je niets missen van onze verhalen? Volg National Geographic op Google Discover en zie onze verhalen vaker terug in je Google-feed!
Simpel gezegd: omdat de honingzuiger op Taiwan niet voorkomt, zouden de voorlopers van A. acuminatus zich daar hebben ontwikkeld tot een nieuwe soort, met kortere bloemen, die andere bestuivers kon aantrekken. Maar dat was wonderlijk genoeg niet de conclusie van het onderzoek.
DNA onthult een verrassende herkomst
Dat zagen de wetenschappers na uitgebreid DNA-onderzoek. Ze analyseerden het DNA van A. acuminatus-planten in Taiwan en op het vasteland van Azië. Dat vergeleken ze met het DNA van andere lippenstiftplanten. Door de verschillen en overeenkomsten te analyseren, konden ze een stamboom bouwen.
‘De vertakkingspatronen in de stambomen lieten zien dat de A. acuminatus-planten in Taiwan afstammen van de andere planten op het vasteland. Dus de soort is op het vasteland ontstaan,’ aldus Ree.
Dat betekent dat A. acuminatus zich al afsplitste terwijl honingzuigers nog volop aanwezig waren. De kortere bloemen bleken bovendien geschikt voor meerdere bestuivers: zowel honingzuigers als vogels met kortere snavels. Dat staat haaks op het klassieke Grant-Stebbins-model.
Meer vragen dan antwoorden
Waarom veranderde de plant van strategie terwijl zijn oorspronkelijke bestuiver nog functioneerde? ‘Onze hypothese is dat honingzuigers op een bepaald moment geen optimale bestuiving meer boden,’ zegt Ree. ‘Via natuurlijke selectie schakelde de plant over op vogels met kortere snavels.’
Leestip: Slimme evolutie: deze 6 dieren zijn gemaakt voor extreme omstandigheden
Volgens Ree laat het onderzoek zien hoeveel werk er nodig is om wetenschappelijke ontdekkingen te doen. ‘Je moet de natuur intrekken en ecologische interacties observeren. Dat kost moeite en kan niet door AI gedaan worden, noch versneld door computers.’
Meer ontdekken? Krijg onbeperkt toegang tot National Geographic Premium en steun onze missie. Word vandaag nog lid!
