Schedel van ‘Draakmens’ kan onze stamboom volledig veranderen

De verbluffend intacte schedel lag tientallen jaren verborgen in een diepe put, maar zwengelt inmiddels een levendig debat aan over het steeds grotere aantal fossielen dat niet in het klassieke ontstaansverhaal van de mens past.

Gepubliceerd 30 jun. 2021 10:36 CEST
Dragon Man Reconstruction

De ‘Draakmens’ (hier in een reconstructie) leefde ruim 146.000 jaar geleden in een koude regio in het noordwesten van het huidige China.

Foto van Illustration by Chuang Zhao

De vreemde schedel dook op kort nadat het Japanse leger in de vroege jaren dertig het noordoosten van China binnenviel. Een groep plaatselijke inwoners was bezig met het heroprichten van een brug in de buurt van Harbin, een stad in de noordelijkste provincie van China, toen een van hen bij toeval iets verrassends in het rivierslib vond. De bijna volledig intacte, langgerekte schedel vertoonde zware en overhangende wenkbrauwbogen boven de gapende gaten waarin ooit de ogen hadden gezeten.

En dan was er nog de ongebruikelijk omvang van de schedel: “Hij is enorm,” zegt paleoantropoloog Chris Stringer van het Natural History Museum in Londen.

De gelukkige vinder was zich misschien bewust van het belang van de schedel en verborg hem in een ongebruikte waterput. Bijna negentig jaar later worden in een studie die in het tijdschrift The Innovation is verschenen, argumenten aangevoerd voor de stelling dat deze schedel tot een nieuwe mensensoort behoortHomo longi oftewel de ‘Draakmens’.

In twee aanvullende studies wordt beschreven dat de verbluffend goed bewaard gebleven schedel waarschijnlijk afkomstig is van een man die op z’n minst 146.000 jaar geleden stierf. De schedel vertoont een wirwar van zowel archaïsche als moderne anatomische kenmerken, wat erop wijst dat deze mensensoort een unieke plek in de menselijke stamboom inneemt.

“Ik heb heel wat andere menselijke schedels en fossielen in de hand gehouden, maar nog nooit eentje als deze,” zegt paleoantropoloog Xijun Ni van de Chinese Academie van Wetenschappen, die aan alle drie studies meewerkte.

Op grond van de vorm en grootte van de ‘Harbin-schedel’, zoals hij vaak wordt aangeduid, en van vergelijkingen met andere fossielen denken de onderzoekers dat hij duidelijk in verband kan worden gebracht met andere raadselachtige menselijke fossielen uit hetzelfde tijdperk die in heel Azië zijn ontdekt. In hun analyse stellen de paleoantropologen dat al deze fossielen behoren tot een mensengroep die nauw verwant is aan onze eigen soort, Homo sapiens – mogelijk zelfs nog meer dan de Neanderthalers.

“Het is een spectaculair fossiel,” zegt María Martinón-Torres, directrice van het Spaanse Centro Nacional de Investigación de la Evolución Humana, die niet bij het drietal studies was betrokken.

Het voorgestelde verband en de toeschrijving van de schedel aan een nieuwe mensensoort hebben een levendig debat onder wetenschappers uitgelokt. Sommige experts zien veelbelovende aanwijzingen voor de mogelijkheid dat de ‘Draakmens’ verwant is aan de mysterieuze Denisova-mens, een zustergroep van de Neanderthalers waarvan slechts een handvol gefossiliseerde resten zijn gevonden: een paar kiezen, een verbrijzeld stuk schedel, een pinkbotje en mogelijk een gebroken kaak.

Hoewel ze verrukt is over de intacte staat en de wirwar van kenmerken die de Harbin-schedel vertoont, weet ze “op dit punt nog niet zeker in hoeverre deze schedel verschilt van andere groepen die al bekend zijn,” zegt Martinón-Torres.

De schedel laat nog eens zien hoe verwrongen en verstrengeld de diverse aftakkingen van de menselijke stamboom zijn. Alleen door het hele scala van menselijke voorouders en hun verspreiding over de aarde in de loop der tijd in al zijn grilligheid te bestuderen, zullen we de precieze ontstaansgeschiedenis van de mens kunnen ontcijferen.

“Zelfs antropologen vergeten vaak dat het erg vreemd is dat de mens de enige soort uit een veelheid van vroege mensensoorten is die in leven is gebleven,” zegt Laura Buck, bioantropologe aan de John Liverpool Moores University, die bij geen van de nieuwe studies was betrokken.

Het verhaal van een schedel

Kort voor zijn dood onthulde de arbeider die de schedel had gevonden, zijn al die tijd zorgvuldig bewaarde geheim aan zijn kleinkinderen, die de oude waterput in 2018 onderzochten en er het kostbare kleinood aantroffen. Qiang Ji, paleontoloog aan de Hebei GEO University of China en leider van het onderzoek, kreeg lucht van de vondst en ging zelf een kijkje nemen. Omdat hij niet zeker wist hoe belangrijk de schedel was, nam hij een foto en toonde die aan zijn collega Ni.

“Ik was verbijsterd,” herinnert Ni zich. Niet alleen was het fossiel opmerkelijk goed bewaard gebleven, maar vertoonde het ook die welbekende wirwar van kenmerken. De Harbin-schedel is afgeplat en breed, en heeft de prominente wenkbrauwbogen die zo kenmerkend zijn voor archaïsche mensensoorten. De onderkaak van de schedel ontbrak, maar in de bovenkaak stak één enkele kies met drie wortels, wat bij moderne mensensoorten zeldzaam is. Andere kenmerken, zoals de fragiele jukbeenderen die afgeplat en laag uit het gezicht steken, doen meer denken aan Homo sapiens.

“Je krijgt een zeer merkwaardig gevoel als je in die oogkassen kijkt,” zegt Ni. “Je denkt onwillekeurig dat hij je iets probeert te vertellen.”

Ji overtuigde de familie van de arbeider ervan om het exemplaar te schenken aan het Museum voor Aardwetenschappen van de Hebei GEO University, waarna de onderzoekers aan de slag gingen. Ze verzamelden gegevens over 95 gefossiliseerde schedels, kaakbeenderen en kiezen van een scala van archaïsche mensensoorten, waarbij ze meer dan zeshonderd anatomische kernmerken identificeerden. Vervolgens maakten ze gebruik van een supercomputer om miljarden mogelijke afstammingslijnen te creëren. Met deze methode konden ze licht werpen op de evolutionaire relaties tussen al deze vroege mensensoorten, waarbij de lijn met het kleinste aantal evolutionaire tussenstadia volgens de wetenschappers de meest waarschijnlijke is. In de stamboom die zich op basis van deze gegevens vormde, nam de Harbin-schedel een plekje in op een nieuwe tak, die nauw verwant is aan de moderne Homo sapiens.

“Ik was verrast toen ik dat zag,” zegt Stringer, medeauteur van twee van de studies die handelen over de indeling en ouderdom van het fossiel. Hij had verwacht dat de Harbin-schedel een aftakking van de Neanderthalers vertegenwoordigde.

Met een wirwar aan zowel archaïsche als moderne trekken behoort de Harbin-schedel tot het groeiende aantal fossielen uit Azië die niet goed passen in de klassieke interpretatie van de menselijke stamboom.

Foto van Image by Xijun Ni

Een deel van het team vond de Harbin-schedel zó anders dan die van andere fossielen van vroege mensensoorten dat ze hem als aparte soort wilden classificeren. Ni, medeauteur van de studie waarin de nieuwe soort wetenschappelijk is beschreven, somt de anatomische kenmerken van de Draakmens op: opvallend vierkante oogkassen, een langgerekt en afgeplat schedeldak, het ontbreken van een sagittale botkam op de middellijn van het schedeldak, en nog andere kenmerken.

“Het is niet één kenmerk dat deze schedel van alle andere onderscheidt,” zegt hij. “Het gaat om de combinatie van kenmerken.”

Debat over de 'Draakmens'

Niet alle wetenschappers en experts denken dat de Draakmens als een aparte soort moet worden beschouwd, noch zijn ze het eens met de plek die de onderzoekers deze schedel op de stamboom van de vroege mens hebben gegeven.

Veel van de bepalende kenmerken van de schedel lijken eerder een kwestie van grootte dan principieel onderscheid te zijn, zegt Buck van de Liverpool John Moores University. Volgens haar kan zelfs binnen één bepaalde mensensoort de nodige variatie worden verwacht. Verschillen in sekse, de leeftijd van het individu, regionale aanpassingen, de ouderdom van het fossiel en andere aspecten kunnen kleine afzonderlijke veranderingen veroorzaken.

Maar als de Draakmens geen aparte soort is, wat is hij dan wél? Stringer wijst op een soortgelijke wirwar van moderne en archaïsche kenmerken die het fossiel van de Dali-schedel vertoont, dat in het drietal nieuwe studies in dezelfde groep wordt ingedeeld als de Harbin-schedel. De Dali-schedel werd ontdekt in de provincie Shaanxi in het noordwesten van China en wordt eveneens beschouwd als het overblijfsel van een aparte soort, Homo daliensis.

“We hebben de laatste tijd te maken met een wat al te grote veelheid van soortnamen in de antropologie,” zegt Bence Viola, een paleoantropoloog van de University of Toronto die geen deel uitmaakte van het onderzoeksteam. Hij denkt dat het beter is om de nieuwe schedel in te delen bij de soort H. daliensis of de eventuele nieuwe soort voorlopig onbenoemd te laten.

Dan is er nog de raadselachtige Denisova-mens. Hoewel ook deze groep archaïsche mensen formeel niet als aparte soort is erkend, leefden de ‘Denisovanen’ waarschijnlijk tienduizenden jaren lang in Azië en zijn veel Aziatische schedels inmiddels aan deze groep toegeschreven. Maar omdat wetenschappers slechts een handvol gefragmenteerde sporen van hun bestaan hebben gevonden, zal alleen genetisch onderzoek meer duidelijkheid kunnen brengen – en dat terwijl DNA in zulke oude fossielen zelden goed bewaard blijft.

In 2019 maakten wetenschappers bekend dat in het Tibetaanse Hoogland een verbrijzeld stuk kaakbeen was ontdekt dat waarschijnlijk afkomstig was van een Denisova-mens. Daarmee zou dit stuk bot het eerste Denisova-fossiel zijn dat buiten de grot is gevonden waaraan deze groep vroege mensen zijn naam ontleent.

In de nu voorgestelde stamboom van de mens wordt een direct verwantschap tussen de schedel van de Draakmens en dit stuk kaakbeen, de zogenaamde Xiahe-kaak, als de meest waarschijnlijke beschouwd.

“Beide fossielen behoren waarschijnlijk tot één en dezelfde soort,” zegt Ni. Maar hij aarzelt nog om het kaakbeen (en daarmee ook de Draakmens) als ‘Denisovaans’ te typeren, omdat de identificatie van het verbrijzelde kaakbot berust op eiwitten die erin zijn aangetroffen en op DNA dat in de omringende afzettingen is gevonden, en dus niet uit het kaakbeen zelf is geïsoleerd. Bovendien ontbreekt de onderkaak van de Harbin-schedel, zodat beide anatomische onderdelen niet vergeleken kunnen worden.

Volgens Viola, die deel uitmaakte van het team dat de Denisova-mens wetenschappelijk beschreef, is het zeer waarschijnlijk dat de Xiahe-onderkaak tot een Denisovaan behoorde. Maar ook als de Draakmens inderdaad een Denisovaan is, vindt Viola het merkwaardig dat de aftakking waartoe zowel de Harbin-schedel als de Xiahe-onderkaak behoren, door de onderzoekers los van die van de Neanderthalers in de menselijke stamboom is geplaatst.

Dat strookt niet met het verhaal van de Denisova-mens dat in eerdere genetische studies uiteen is gezet. Uit die analyses blijkt namelijk dat de laatste gemeenschappelijke voorouder van de Neanderthalers en de Denisovanen zich rond 600.000 jaar geleden van Homo sapiens heeft afgesplitst. Die vroege mensensoort splitste zich vervolgens in twee groepen op, waarvan de ene – de Neanderthalers – zich over Europa en het Midden-Oosten verspreidde en de andere – de Denisovanen – naar Azië trok.

De relaties tussen al deze groepen “kunnen niet anders dan hecht zijn geweest en lastig om te ontrafelen,” schrijft paleoantropologe Katerina Harvati, die geen deel uitmaakte van het nieuwe onderzoek, in een e-mail. “Ik denk dat dit nader onderzocht moet worden als er eenmaal meer bewijzen zijn,” zegt Harvati, die is verbonden aan de Eberhard-Karls-Universität Tübingen.

Bevroren draken

Die bewijzen liggen mogelijk in het verschiet. Het team dat het drietal nieuwe studies heeft gepresenteerd, doet volgens Ni inmiddels genetisch onderzoek naar de Draakmens. Maar de wetenschappers gaan daarbij voorzichtig te werk, omdat dit soort onderzoek onvermijdelijk met zich meebrengt dat kleine fragmenten van het fossiel voorgoed worden vernietigd.

Of de Draakmens nu een nieuwe soort is of niet, de verbluffend goed bewaard gebleven kenmerken van het fossiel herinneren ons er nog eens aan dat de natuur niet ophoudt te verrassen en dat de classificatie van vroege mensensoorten en -groepen alleen maar ingewikkelder zal worden naarmate er meer ontdekkingen worden gedaan.

“Wat je als een soort beschouwt, is eerder een filosofische vraag dan een biologische waarheid,” zegt Buck. Soortdefinities kunnen volgens haar zinvol zijn, maar “voor mij gaat het toch vooral om de vraag hoe deze mensen zich hebben aangepast en hoe ze in deze wereld hebben geleefd.”

Ook op dat punt roep de Draakmens fascinerende mogelijkheden op. De precieze locatie waar de arbeider het fossiel uit het rivierslib heeft gehaald, is niet bekend, maar het bewuste gebied ligt ver in het noorden. Michael Petraglia, een paleoantropoloog van het Max-Planck-Institut für Menschheitsgeschichte in het Duitse Jena die niet bij het nieuwe onderzoek was betrokken, wijst erop dat zelfs in het relatief milde klimaat van tegenwoordig de temperaturen in dit gebied ’s winters tot onder de –15oC kunnen dalen en dat het hier zo’n 146.000 jaar geleden waarschijnlijk niet veel warmer was.

Het team denkt dan ook dat enkele van de meer robuuste trekken van de schedel aanpassingen zijn aan een veel kouder klimaat. Volgens Petraglia kan dit milieu de Draakmens en zijn directe verwanten ook hebben geïsoleerd van andere vroege mensensoorten, zodat hij die geheel eigen combinatie van kenmerken ontwikkelde die nu in het fossiel zijn te herkennen.

Volgens Stringer zijn de volledige database en de gedetailleerde foto’s van de Draakmens die het team heeft samengesteld inmiddels aan de wetenschappelijke gemeenschap beschikbaar gesteld, zodat andere onderzoekers hun licht over deze vroege mens kunnen laten schijnen. Velen kunnen niet wachten om dat te doen.

Zoals Sarah Freidline van de University of Central Florida in een e-mail schrijft: “De volledigheid van de Harbin-schedel is de droom van iedere paleoantropoloog.”

Dit artikel werd oorspronkelijk in het Engels gepubliceerd op NationalGeographic.com

Lees meer

Ontdek Nat Geo

  • Dieren
  • Milieu
  • Geschiedenis en Cultuur
  • Wetenschap
  • Reizen
  • Fotografie
  • Ruimte
  • Video

Over ons

Abonnement

  • Abonneren
  • Schrijf je in
  • Shop
  • Disney+

Volg ons

  • Gebruiksvoorwaarden
  • Privacyverklaring
  • Cookiebeleid
Copyright © 1996-2015 National Geographic Society. Copyright © 2015-2017 National Geographic Partners, LLC. Alle rechten voorbehouden.