Vleermuizen doen hoornaars na om niet door uilen te worden opgegeten

Vale vleermuizen maken geluiden die lijken op het gezoem van hoornaars om te voorkomen dat ze door roofvogels worden opgegeten – een opmerkelijke aanpassing die nog niet eerder bij zoogdieren is waargenomen.

Gepubliceerd 12 mei 2022 09:51 CEST
Myotis_in_flight

Een vale vleermuis (Myotis myotis) in volle vlucht. Deze soort kan het gezoem van hoornaars imiteren om roofdieren af te schrikken.

Foto door WILDLIFE GmbH, Alamy Stock Photo

Mimicry is een wijdverbreid fenomeen in het dierenrijk.

Sommige rupsen kunnen zichzelf voordoen als gevaarlijke slangen. De kuikens van de grauwe treurtiran, een vogel die in het Amazonegebied leeft, toveren zich om in giftige larven. En zweefvliegjes hebben zich tijdens hun evolutie dusdanig aangepast dat ze op stekende en onsmakelijke wespen lijken.

Het zijn allemaal voorbeelden van Batesiaanse mimicry, een evolutionaire truc waarbij een relatief onschuldig dier het uiterlijk van een gevaarlijker soort aanneemt om roofdieren op andere gedachten te brengen.

Maar deze specifieke vorm van mimicry is voor zover bekend vrijwel altijd visueel van aard en wordt doorgaans alleen bij insecten, vogels en reptielen waargenomen.

Voor het eerst is er nu een akoestische vorm van mimicry bij zoogdieren geobserveerd. Uit een onderzoek dat onlangs in het tijdschrift Current Biology is verschenen, blijkt dat de vale vleermuis, een veel voorkomende Europese soort, het gezoem van hoornaars nabootst om te voorkomen dat ze worden opgegeten door uilen.

Zie ook: Mot met lange vleugels wint het van vleermuis

‘We hebben ontdekt dat een zoogdiersoort het geluid van een insect nadoet om een roofvogel af te schrikken,’ zegt Danilo Russo, hoofdauteur van de studie en professor in de ecologie aan de Università degli Studi di Napoli Federico II in Napels. ‘Dit is een verbluffende evolutionaire wisselwerking tussen drie soorten, die in evolutionair opzicht ver van elkaar verwijderd zijn.’

Het zoemt rond...

De vale vleermuis (Myotis myotis) is een wijdverbreide Europese vleermuissoort die bij voorkeur insecten eet, met name kevers. Hij leeft in kolonies in bosgebieden en aan bosranden, waarbij hij het grootste deel van het jaar in grotten roest, of in de zomer in gebouwen. Op deze vleermuizen wordt vaak gejaagd door roofvogels, waaronder de kerkuil (Tyto alba) en de bosuil (Strix aluco), vooral als de zoogdiertjes hun roestplaats verlaten of ernaar terugkeren.

In 1999 werkte Russo aan het opzetten van een bibliotheek van kwettergeluiden van Europese vleermuissoorten, die de dieren gebruiken om met behulp van echolocatie hun omgeving te ‘zien’. Ook vergaarde hij gegevens over de manier waarop soortgenoten van verschillende vleermuissoorten onderling communiceren. Toen hij een kleine vale vleermuis uit een ‘mistnet’ haalde – een zeer fijnmazig net dat door vogels (en vleermuizen) niet is te onderscheiden van een mistbank – en het diertje in de hand hield, begon het tot grote verrassing van Russo te trillen en een aanhoudend en intens gezoem uit te stoten.

‘Het eerste wat ik dacht, was dat het leek op het gezoem van hoornaars of wespen!’ zegt hij.

Aanvankelijk vermoedden de onderzoekers dat het gezoem gewoon een alledaagse noodkreet was. Maar het geluid leek zó duidelijk op dat van een insect dat er volgens Russo vrijwel meteen een hypothese werd opgeworpen. Jaren later besloten de onderzoekers om die hypothese te testen: is het mogelijk dat de vleermuizen het geluid van hoornaars of bijen bewust nabootsten?

Russo zelf had in het verleden keuteltjes van kerkuilen vergaard voor de ingang van een grot waar deze vleermuizen roestten. ‘De keuteltjes bevatten heel wat schedeltjes van vleermuizen,’ zegt hij, dus het was volgens hem niet onmogelijk dat deze soort ‘in evolutionair opzicht een zeer extreme poging had “ondernomen” om uilen af te schrikken.’

Zie ook: Piepkleine vleermuis breekt record met vlucht van 2400 kilometer

Op hoge toon

Voor hun nieuwe studie vergeleken Russo en zijn collega’s eerst het zoemgeluid van de vleermuis met dat van vier verschillende soorten vliesvleugelen, waaronder de honingbij (Apis mellifera) en de Europese hoornaar (Vespa crabro). Ze analyseerden de golflengte, frequentie, duur en andere kenmerken van de geluiden en ontdekten dat er grote overeenkomsten bestonden in de structuur ervan.

Uilen kunnen een breder spectrum aan geluiden opvangen dan mensen. Dus pasten de onderzoekers de geluidskenmerken van de zoemgeluiden enigszins aan om een indruk te krijgen van wat een uil zou horen, onder andere door de hoogste tonen te verwijderen. Ze beseften dat het gezoem van de vleermuizen voor de gevoelige oren van uilen nog sterker op dat van insecten leek dan voor het menselijk gehoor. ‘De overeenkomst was vooral heel duidelijk als we variabelen weglieten die door uilen niet worden opgepikt,’ zegt Russo.

Vervolgens speelden de onderzoekers over een stel luidsprekers twee soorten zoemgeluiden af: het ene van een zoemende vleermuis, het andere een vleermuisroep die was gericht aan uilen van twee verschillende soorten (kerkuilen en bosuilen), waarvan er enkele in gevangenschap en enkele in het wild waren grootgebracht.

Wanneer de uilen de vleermuisgeluiden hoorden, gingen ze weliswaar wat dichterbij de bron van het geluid zitten, maar over het algemeen leek het geluid de vogels vooral te irriteren en probeerden ze zich van de luidsprekers te verwijderen, te ontsnappen of op z’n minst uit te zoeken wat er aan de hand was.

Tijdens het experiment gedroegen wilde uilen – die mogelijk herinneringen hadden aan de keren dat ze door een vliegend insect waren gestoken – zich angstiger en probeerden vaker te ontsnappen dan uilen die in gevangenschap waren grootgebracht. Russo en zijn collega’s vermoedden dat dit verklaard kan worden door het feit dat uilen in gevangenschap zelden of nooit een stekend insect tegenkomen. Maar tot dusver is er maar weinig wetenschappelijk onderzoek verricht naar de vraag of uilen geregeld door bijen, hoornaars en wespen worden gestoken en hoe vaak ze deze insecten tegenkomen.

‘De uilen beseffen zeker dat het om een gevaarlijke ontmoeting gaat,’ zegt Russo. Daarom ook denkt hij dat deze vorm van Batesiaanse mimicry waarschijnlijk een techniek is die wordt ingezet door vleermuizen die door uilen zijn gevangen en dan wat tijd proberen te winnen om er al zoemend vandoor te gaan.

Verder onderzoek

Zoals altijd in het geval van dit soort bevindingen staan er nog veel vragen open.

Volgens Bruce Anderson, professor in de entomologie aan de Universiteit Stellenbosch in Zuid-Afrika, zullen de resultaten door toekomstig onderzoek – in het wild in plaats van in het lab, en met veel meer uilen – bevestigd moeten worden om echt te kunnen vaststellen of hier sprake is van Batesiaanse mimicry. Een andere openstaande vraag is of de uilen misschien niet angstig reageerden op het volume van het vleermuisgezoem, zoals waarschijnlijk op elk onbekend en hard geluid. ‘We moeten ons afvragen of dit een geval van mimicry is of een voorbeeld van zintuigelijke voorkeur,’ zegt Anderson.

Ook is nog onduidelijk of en in hoeverre uilen bang zijn voor zoemende insecten, hoewel uit verschillende gegevens naar voren komt dat vogels over het algemeen geen nesten inrichten in holen waar zich ook insecten hebben gevestigd. De onderzoekers willen bovendien antwoord op de vraag of deze zoemgeluiden uniek zijn voor stekende insecten of dat ze ook door andere, niet-stekende insecten geproduceerd worden. Volgens David Pfennig, een professor in de biologie aan de University of North Carolina in Chapel Hill die niet bij het nieuwe onderzoek was betrokken, zou daarnaast onderzocht kunnen worden of uilen die ooit zijn gestoken, angstiger reageren dan uilen die dat niet is overkomen.

Zie ook: Hoe deze dieren Halloween-iconen werden | National Geographic

Hoewel mimicry veel voorkomt en gevallen van Batesiaanse mimicry welbekend zijn, zijn veel aspecten ervan volgens Pfennig nog mysterieus en verbluffend. Volgens hem zijn bevindingen als die van het nieuwe experiment daarom ook zo belangrijk. ‘Gevallen van Batesiaanse mimicry zijn de beste voorbeelden van de wijze waarop opmerkelijke aanpassingen door natuurlijke selectie ontstaan, uit de wisselwerking tussen groepen organismen die helemaal niet aan elkaar verwant zijn,’ zegt Pfennig. Er zijn enkele andere voorbeelden van akoestische mimicry tussen verschillende soorten, bijvoorbeeld de manier waarop holenuilen een sissend geluid als dat van ratelslangen maken. Maar een zoogdier dat een insect nadoet, lijkt een absolute noviteit te zijn.

In de toekomst willen de onderzoekers hun onderzoek verder verfijnen en uitbreiden.

‘Hoewel het altijd nuttig is om observaties ook in het veld bevestigd te zien, waren de resultaten van ons onderzoek zeer duidelijk,’ zegt Russo. ‘Het zou interessant zijn om soortgelijke strategieën bij andere soorten waar te nemen.’ Meer dan 1400 vleermuissoorten en een handvol andere gewervelde dieren stoten zoemgeluiden uit als ze zich bedreigd voelen, dus Russo denkt dat er nog andere dieren zijn die dezelfde truc toepassen.

Volgens Anastasia Helen Dalziell, een ornithologe en onderzoekster van de University of Wollongong in Australië die niet bij het nieuwe onderzoek was betrokken, zou de strategie om roofdieren te ontlopen door afschrikwekkende geluiden te maken weleens wijdverbreid kunnen zijn onder dieren die in holen of grotten verblijven.

‘Wat we over mimicry weten, is grotendeels te danken aan onderzoeken naar de visuele versie ervan, maar in principe zouden nabootsingen ook bij andere zintuigelijke ervaringen kunnen werken,’ zegt Dalziell. ‘Het is echt geweldig dat we nu een nieuw voorbeeld van akoestische mimicry hebben (...), want dat zet ons aan tot een breder onderzoek naar het verschijnsel.’

Dit artikel werd oorspronkelijk in het Engels gepubliceerd op nationalgeographic.com

Lees meer

Dit vindt u misschien ook interessant

Dieren
Piepkleine vleermuis breekt record met vlucht van 2400 kilometer
Dieren
Echolocatie: de ingebouwde sonar van de natuur
Dieren
Deze reuzenvleermuizen overleven in de stad – met een beetje hulp
Dieren
Twee nieuwe vleermuissoorten ontdekt die eerder over het hoofd werden gezien
Dieren
Mot met lange vleugels wint het van vleermuis

Ontdek Nat Geo

  • Dieren
  • Milieu
  • Geschiedenis en Cultuur
  • Wetenschap
  • Reizen
  • Fotografie
  • Ruimte
  • Video

Over ons

Abonnement

  • Abonneren
  • Schrijf je in
  • Shop
  • Disney+

Volg ons

Copyright © 1996-2015 National Geographic Society. Copyright © 2015-2021 National Geographic Partners, LLC. Alle rechten voorbehouden.