De grond onder IJsland beeft. Is er een uitbarsting op komst?

Het zuidwesten van IJsland is getroffen door een zwerm van duizenden aardschokjes, wat zou kunnen wijzen op het begin van een nieuwe periode van verhoogde vulkanische activiteit die wel honderd jaar kan aanhouden.

Gepubliceerd 9 mrt. 2021 12:55 CET
iceland

In het gebied Seltúnshverir (‘de hete bronnen van Seltún’), op het IJslandse schiereiland Reykjanes, treden hete bronnen en zwavelgas aan de oppervlakte. Na een recente zwerm van aardschokken op het schiereiland vragen wetenschappers zich af of er een vulkaanuitbarsting op til is.

Foto van Arterra Picture Library, Alamy Stock Photo

In de afgelopen achthonderd jaar is het op het pittoreske schiereiland Reykjanes, in het uiterste zuidwesten van IJsland, relatief rustig geweest. Maar ruim een jaar geleden gebeurde er iets. Wat begon als een licht gerommel, is sindsdien uitgegroeid tot een spectaculaire reeks trillingen die de afgelopen week uitmondde in ruim 17.000 aardschokjes.

Wetenschappers hebben inmiddels geobserveerd dat een deel van het landschap van Reykjanes van vorm verandert en hebben de seismische handtekening geregistreerd van magmastromen die naar de oppervlakte worden gestuwd. De vraag die iedereen nu bezighoudt, is of er een uitbarsting op komst is.

Een paar dagen geleden leek het antwoord daarop een volmondig ‘ja’ te zijn. In het meest aannemelijke scenario zou er sprake zijn van spectaculaire lavafonteinen en rivieren van gesmolten gesteente, die echter geen gevaar zouden opleveren voor stedelijke centra. Ook zou zo’n uitbarsting geen probleem zijn voor de passagiersvliegtuigen die hoog boven het gebied de hemel doorkruisen, iets wat wél het geval was in 2010, toen elders op het eiland de vulkaan Eyjafjallajökull tot uitbarsting kwam.

Maar het vulkaansysteem op Reykjanes gedraagt zich inmiddels op een verrassende manier, zodat moeilijk is te voorspellen of er de komende dagen of weken een uitbarsting zal volgen. “Mensen beginnen zich af te vragen wat daar in godsnaam aan de hand is,” zegt Dave McGarvie, vulkanoloog aan de Lancaster University in Engeland.

Uit vulkanische cyclussen die zich in het verleden in dit gebied hebben voorgedaan, valt op te maken dat de recente tektonische onrust mogelijk het startsignaal is voor een opeenvolging van uitbarstingen die wel een eeuwlang kan aanhouden. In dat geval zou het schiereiland Reykjanes verlicht worden door de gloed van duizenden kleine lavafonteinen, die gedurende de tijdspanne van een heel mensenleven her en der blijven uitbarsten, soms weer verdwijnen en dan weer opflakkeren.

Voor niet-ingezetenen is deze onzekerheid misschien zorgwekkend, maar voor IJslanders is dit soort geologische activiteit niets bijzonders. “Je woont in een land dat vulkanisch zeer actief is, en dat is iets waar de mensen hier mee leren leven,” zegt Thorbjörg Ágústsdóttir, seismologe van Iceland GeoSurvey.

Oprijzend magma

Het schiereiland Reykjanes, ruim 27 kilometer ten zuidwesten van de hoofdstad Reykjavik, is evenals de rest van IJsland vulkanisch en wordt nauwlettend in de gaten gehouden. Op 3 maart registreerden de seismometers hier akoestische signalen die verband houden met magma dat door de aardkorst heen naar de oppervlakte wordt gestuwd. De signalen kwamen uit de omgeving van de tafelberg Fagradalsfjall en het vulkaansysteem Krýsuvík-Trölladyngja, een reeks vulkanische spleten die het schiereiland doorklieft. Ook de bodem zelf begon zich te vervormen, wat de onderaardse verplaatsing van gesmolten gesteente nog eens bevestigde.

Vulkanologen en autoriteiten vreesden voor een aanstaande uitbarsting. “Dit ziet eruit als de turbulentie die je in de aanloop naar een eruptie zou verwachten,” verklaarde Kristín Jónsdóttir van het Icelandic Met Office (IMO) tegenover plaatselijke media. De oprijzende magma duidde erop dat er al binnen enkele uren een uitbarsting zou kunnen plaatsvinden.

“Zoals dat ook het geval is bij andere vulkanen in het land, zijn dit soort signalen de aankondiging van uittredende lavastromen,” zegt McGarvie. Maar daarna gebeurde er niets.

“Dat was vreemd. Dat hadden we niet verwacht,” zegt McGarvie. “Maar er zijn altijd verrassingen. Je kunt niets voorspellen.”

De trillingen die wijzen op de onderaardse verplaatsing van magma, zijn inmiddels weer weggeëbd. Ze kunnen weer terugkeren, maar ook helemaal zijn gestopt. “We zullen gewoon moeten afwachten wat er gebeurt,” zegt Bergrún Arna Óladóttir, vulkanologe van het IMO. “We bereiden ons voor op het ergste en hopen dat het meevalt.”

Als magma door onderaardse spleten naar de oppervlakte wordt gestuwd, zoals in dit geval, bestaat altijd de kans dat het gesmolten gesteente ergens blijft steken en dan afkoelt en stolt. Het gesteente blijft dan gewoon ondergronds, legt Ágústsdóttir uit.

“Het meest plausibele scenario is volgens mij dat deze beweging geleidelijk aan afneemt en dan stopt,” zegt Sigurjón Jónsson, geofysicus aan de King Abdullah University of Science and Technology in Thuwal, Saoedi-Arabië.

Het probleem is dat elke vulkaan weer anders is. Meerdere vulkanen kunnen dezelfde signalen afgeven als ze op het punt staan om uit te barsten, maar dat betekent niet dat alle vulkaan soortgelijke waarschuwingen afgeven. De laatste grote uitbarsting op het schiereiland Reykjanes vond acht eeuwen geleden plaats, niet lang nadat de eerste mensen zich op IJsland hadden gevestigd. Destijds bestond de wetenschap van de vulkanologie nog niet, en zonder nauwkeurige gegevens over deze regio kan niemand zeggen hoe de vulkanen in dit gedeelte van het eiland zich gedragen als ze op het punt staan om uit te barsten.

Nadere bestudering van wat we wél over het geologische verleden van IJsland weten, levert echter aanwijzingen op over deze recente reeks aardschokken en kan inzicht geven in wat de toekomst in petto heeft.

Gestaag uit elkaar getrokken

Na een reeks zware uitbarstingen van de tiende tot en met de dertiende eeuw is het op Reykjanes tamelijk rustig gebleven. Dat veranderde eind 2019, toen er op het schiereiland meer en steviger aardschokjes werden geregistreerd. In februari dit jaar werd het gebied getroffen door een aardschok met een magnitude van 5,7 en vorige week volgde er nog een hele zwerm lichtere bevingen.

“Het is de meest intense bevingenreeks in dit gebied sinds bijna honderd jaar,” zegt Jónsson.

De reden voor deze tektonische onrust is het feit dat IJsland op het noordelijk deel van de Mid-Atlantische Rug ligt, een scheur in de oceaanbodem die zich over de hele planeet uitstrekt. Langs de Rug welt voortdurend lava op, dat meteen afkoelt en zo aan beide zijden van de slenk nieuwe oceanische korst creëert. Daardoor worden de Noord-Amerikaanse en Euraziatische aardschollen, die aan weerszijden van de noordelijke Mid-Atlantische Rug liggen, uit elkaar geduwd met de snelheid waarmee onze vingernagels groeien.

Het merendeel van de Mid-Atlantische Rug ligt onder water, maar het schiereiland Reykjanes ligt pal op het noordelijk gedeelte van de Rug en wordt daar gestaag uit elkaar getrokken. Om redenen die niet duidelijk zijn, begint de slenk eens in de achthonderd jaar in beweging te komen, waardoor het aantal aardschokken omhoog schiet, zoals ook nu het geval is. Geologen die oeroude lavastromen hebben onderzocht en historici die verslagen van de vroege kolonisten van het eiland hebben doorgespit, zijn tot de conclusie gekomen dat een sterke toename van het aantal bevingen in deze regio doorgaans wordt gevolgd door het uittreden van magma.

“We begrijpen nog niet goed waarom zich zulke turbulente perioden met veel aardbevingen voordoen, maar ze gaan gepaard met oprijzend magna in de aardkorst. Het onderlinge verband is wel duidelijk,” zegt McGarvie.

Terwijl het schiereiland uit elkaar wordt getrokken, zouden er mogelijk nieuwe spleten in de aardkorst kunnen ontstaan waardoor het magma naar de oppervlakte kan oprijzen, maar experts weten niet zeker of dit het geval is. Duidelijk is wél dat er tijdens drie van dit soort onrustige episodes in het verleden telkens een patroon van bevingen en daarna erupties is opgetreden. Volgens McGarvie is er nu sprake van “de nieuwste episode.”

Begin van iets spectaculairs

Als de seismische storm op het schiereiland inderdaad tot uitbarstingen zal leiden, dan zal dat op een heel andere manier gebeuren dan sommige van de explosievere en zwaardere erupties die het eiland in het verleden hebben geteisterd.

Zo ontstond bij de beruchte uitbarsting van de Eyjafjallajökull in 2010 een aanhoudende en kilometers hoge wolk van hete as. Uit vrees dat de vlijmscherpe vulkanische glasdeeltjes in de aswolk de motoren van passagiersvliegtuigen zouden beschadigen, werd besloten tot het meest uitgebreide vliegverbod in het Europese luchtruim sinds de Tweede Wereldoorlog. Maar het gesmolten gesteente onder Reykjanes heeft een andere samenstelling, is veel vloeibaarder en bevat weinig gassen. In dat opzicht doet het eerder denken aan de magma die momenteel opwelt uit de Hawaïaanse vulkaan Kīlauea.

Dit type magma bouwt op weg naar het aardoppervlak niet genoeg druk op om een enorme explosie van as te veroorzaken. Ook de afwezigheid van grote hoeveelheden ijs op het schiereiland maakt het vulkaanstelsel hier minder gevaarlijk, omdat het tijdens een uitbarsting niet zal worden gevoed met smeltwater, dat in contact met het gesmolten gesteente zó snel verdampt dat het zware explosies van stoom en as kan veroorzaken.

Ook zijn er geen tekenen dat er bij een eventuele uitbarsting op Reykjanes sprake zou zijn van dezelfde hoeveelheden magma die in 1783 en 1784 opwelden tijdens de enorme erupties van de vulkaan Laki. Bij die uitbarsting werd genoeg lava uitgestoten om een stad ter grootte van Amsterdam onder een zestig meter dikke laag gesmolten gesteente te begraven.

Een plausibel scenario zou kunnen zijn dat de lava in dit geval uit een aantal spleten op het schiereiland opwelt, aldus McGarvie. Zo’n eruptie zou een paar weken kunnen duren en gepaard gaan met fraaie lavafonteinen, die kleine askegels opwerpen terwijl de lava naar lager gebied stroomt. De lavastromen zouden niet in de buurt van bevolkingscentra komen, maar zouden wel over een weg kunnen stromen of een paar elektriciteitsmasten omver kunnen duwen.

Het magma kan ook in een onderaards waterreservoir of aquifer opwellen of zelfs in de ‘Blue Lagoon’, een bekende toeristische bestemming, kunnen stromen en zo een explosieve reactie teweegbrengen. Maar dat “wordt als een zeer onwaarschijnlijk scenario gezien,” zegt McGarvie. Wat er ook gebeurt, wetenschappers zouden aan de hand van de seismische signalen op voorhand kunnen vaststellen welke route het magma neemt en het publiek kunnen waarschuwen.

Volgens Jónsson bestaat er enige vrees dat Grindavík, een stadje aan de zuidkust van het schiereiland dat de zwerm aardbevingen tot nu toe heeft doorstaan, gevaar zou kunnen lopen als de lava in de directe omgeving zou opwellen. Maar in het geval van een uitbarsting zullen “de mensen toch genieten van dit schouwspel: spectaculaire lavastromen tegen de achtergrond van het noorderlicht,” zegt McGarvie.

Zo’n uitbarsting zou het begin kunnen zijn van iets veel groters. Uit eerder onderzoek op het schiereiland is gebleken dat de start van een nieuwe cyclus van vulkanische activiteit niet gepaard gaat met één eruptie maar met vele. En de seismische signalen en de gegevens over bodemvervorming die hier het afgelopen jaar zijn vergaard, duiden er volgens McGarvie op dat het magma zich niet op één maar drie plekken van het vulkaansysteem onder het schiereiland heeft opgehoopt.

Het is nog te vroeg om voorspellingen te doen, maar de activiteit van vorige week kan het begin zijn van een nieuwe, honderdjarige cyclus van vulkanische activiteit op Reykjanes, waarbij vurige oprispingen worden afgewisseld door kalmere episoden. Volgens McGarvie “beginnen mensen te beseffen dat dit een kwestie van lange duur zou kunnen zijn.”

Dit artikel werd oorspronkelijk in het Engels gepubliceerd op NationalGeographic.com

Lees meer

Ontdek Nat Geo

  • Dieren
  • Milieu
  • Geschiedenis en Cultuur
  • Wetenschap
  • Reizen
  • Fotografie
  • Ruimte
  • Video

Over ons

Abonnement

  • Abonneren
  • Schrijf je in
  • Shop
  • Disney+

Volg ons

  • Gebruiksvoorwaarden
  • Privacyverklaring
  • Cookiebeleid
Copyright © 1996-2015 National Geographic Society. Copyright © 2015-2017 National Geographic Partners, LLC. Alle rechten voorbehouden.