Dieren

Amfibieën gaan ten onder aan gevaarlijkste schimmel ooit

Uit de eerste wereldwijde telling van het aantal dieren dat door de schimmel is gedood, blijkt dat minstens 501 kikker- en salamandersoorten door de uitbraak zijn getroffen. dinsdag, 2 april 2019

Door Michael Greshko

Al tientallen jaren worden overal ter wereld kikkers en salamanders gedood door een sluipmoordenaar die de huid van de amfibieën opeet, terwijl ze nog leven. Een internationaal team van 41 wetenschappers heeft nu bekendgemaakt dat de wereldwijde biodiversiteit meer dan door enige andere oorzaak is aangetast door deze schimmel, die onbewust werd verspreid door de mens.

Het nieuwe onderzoek, dat vorige week werd gepubliceerd in het tijdschrift Science, is het eerste alomvattende overzicht van de schade die de schimmels Batrachochytrium dendrobatidis(Bd) en Batrachochytrium salamandrivorans(Bsal), van de stam Chytridiomycota, hebben aangericht. Beide schimmels zijn verantwoordelijk voor de achteruitgang van minstens 501 soorten amfibieën – één op de zestien van alle bekende soorten. 

Negentig van die 501 soorten zijn inmiddels uitgestorven of worden niet meer in het wild aangetroffen. Nog eens 124 soorten zijn met meer dan negentig procent in aantal teruggelopen. De uitsterving of achteruitgang van al deze soorten – op ééntje na – wordt veroorzaakt door de Bd-schimmel.

“We weten al een tijdlang dat deze Chytridiomycota heel erg zijn, maar we wisten niet hóe erg het was. En het is dus veel ernstiger dan uit voorlopige eerdere schattingen bleek,” zegt onderzoeksleider Ben Scheele, ecoloog aan de Australian National University. “In onze nieuwe resultaten ligt de schade aan de biodiversiteit op hetzelfde niveau als de aantasting door ratten, katten en andere invasieve soorten.”

De slachting die de schimmel aanricht, heeft Scheele met eigen ogen kunnen zien. Tijdens een van zijn eerste onderzoeksreizen naar Australië leidde een langdurige El Niño-episode tot een populatie-explosie van kikkers, waardoor de Bd-schimmel zich meer dan ooit tevoren kon uitbreiden. Voordat de schimmel toesloeg, waren populaties van de Verreaux-boomkikker daar zó overvloedig dat Scheele ’s nachts moest oppassen dat hij er niet op stapte. Nu is de soort bijna nergens meer te vinden.

Triest en geschokt besloot Scheele de achteruitgang in cijfers uit te drukken. Vier jaar en ontelbare e-mails later heeft zijn team eindelijk alle bekende rapporten over de terugloop van populaties als gevolg van Chytridiomycota-schimmels gecombineerd tot één homogeen overzicht van gegevens. En daaruit blijkt de ongekende schade die door de Bd- en Bsa-schimmels wordt aangericht.

“Chytridiomycota zijn de meest verwoestende ziekteverwekkers die ooit wetenschappelijk zijn beschreven – dat is een behoorlijk schokkende constatering,” zegt Wendy Palen, een bioloog van de Simon Fraser University in British Columbia die over het onderzoek berichtte voor het tijdschrift Science.

Het merendeel van de sterfgevallen onder amfibieën vond plaats in de jaren tachtig van de vorige eeuw, toen de ziekte aan zijn opmars rond de wereld begon, waarna er halverwege de jaren 2000 in Zuid- en Midden-Amerika een tweede piek in het aantal sterfgevallen werd geobserveerd. Veel van de aangetaste kikkers leven in Midden- en Zuid-Amerika, hoewel er ook epidemieën in Europa, Noord-Amerika, Australië en Afrika worden gemeld. In Azië, waar de schimmel al miljoenen jaren onderdeel van de natuur is, lijken er geen populaties te zijn aangetast.

De schattingen van het onderzoek zijn bovendien nog aan de voorzichtige kant. Wegens gebrek aan bewijs zijn eerdere episoden van hoge sterfte in Europa en Noord-Amerika, in de jaren vijftig en zestig, niet in de cijfers verwerkt. En de 501 soorten die zijn geteld, betreffen alleen soorten die bij de wetenschap bekend zijn. Onderzoekers blijven nieuwe kikkersoorten ontdekken – zelfs nadat ze in het wild nagenoeg zijn uitgestorven.

De auteurs van de studie hopen dat hun nieuwe onderzoek zal aansporen tot het nemen van maatregelen tegen de pandemie.

“Ik begrijp het volledig wanneer sommige mensen deze kwestie niet belangrijk genoeg vinden of denken dat we te laat zijn, maar daar ben ik het totaal niet mee eens, want dan houd je geen rekening met het feit dat het nog erger kan worden,” zegt medeauteur Jonathan Kolby, National Geographic-onderzoeker en beleidsmedewerker bij de US Fish and Wildlife Service.

Dat is ook de reden waarom de onderzoekers regeringen in de hele wereld aansporen om tijd voor deze amfibieën te winnen: door de handel in wilde soorten te verbieden, amfibische habitats te beschermen, meer te doen tegen invasieve soorten die amfibieën verdringen en fokprogramma’s in gevangenschap op te zetten.

Oorsprong van een moordenaar

Er bestaan honderden soorten Chytridiomycota-schimmels en de meeste daarvan zijn onschadelijke saprofyten, organismen die dood materiaal afbreken. Maar de Bd-schimmel is een buitenbeentje met een fanatieke honger naar de proteïnen in de huid van amfibieën. Begin vorige eeuw werd de schimmel ongewild over de wereld verspreid als gevolg van menselijke activiteiten, zoals handel en oorlogvoering.

De schimmel ontwikkelde zich verder en bracht een uiterst kwaadaardige stam voort, die verantwoordelijk wordt gehouden voor de huidige pandemie.

Sommige amfibieën kunnen goed tegen de Bd-schimmel, maar bij veel andere soorten tast hij de doorlaatbare huid aan waarmee de dieren ademhalen en hun vochthuishouding regelen. Een zich plotseling uitbreidende infectie met deze schimmel leidt tot steeds meer aangetaste organen en uiteindelijk tot een hartstilstand.

De Bd-schimmel is niet alleen dodelijk maar ook meedogenloos efficiënt. Terwijl de meeste ziekteverwekkers specifieke doelwitten uitkiezen, kan de Bd-schimmel tenminste 695 soorten op enigerlei manier besmetten. Ook doodt de schimmel zijn slachtoffers niet meteen, waardoor de kans groter is dat hij zich verder kan verspreiden. De soorten die hij niet doodt, zoals de Amerikaanse stierkikker, kunnen als reservoirs dienen.Bovendien kan de Bd-schimmel door aanraking of via water worden overgebracht en kunnen zijn sporen korte stukjes zwemmen. Onder de juiste omstandigheden kan de schimmel weken-, maanden- of zelfs jarenlang buiten zijn gastheer overleven. “In sommige opzichten is de schimmel het perfecte recept voor een pandemie,” zegt bioloog Dan Greenberg, postdocstudent aan de Simon Fraser University. “Als het een menselijke ziekteverwekker zou zijn, zou hij de hoofdrol in zombiefilms spelen.”

Zoals eerder door National Geographic werd bericht, maakte de Bd-schimmel zich inderdaad als een soort zombieplaag aan wetenschappers kenbaar. Onderzoekers begonnen de plotselinge sterfte onder kikkers in de jaren zeventig van de vorige eeuw op te merken, maar pas in de jaren negentig beseften ze dat deze “raadselachtige achteruitgang” een wereldwijd fenomeen was. In 1997 beschreven ze het Bd-schimmel voor het eerst, en binnen tien jaar werd de ziekteverwekker herkend als voornaamste oorzaak voor de massale sterfte.

Medeauteur Karen Lips, ecologe aan de University of Maryland, zag hoe de schimmel zich verspreidde onder populaties die zij al ruim vijftien jaar bestudeerde. Op een van haar onderzoekslocaties in Panama ging tussen 2004 en 2008 ruim twee vijfde van de populatie aan amfibieën ten onder aan de Bd-schimmel. “Je leert het systeem goed kennen en dan wordt alles volledig weggevaagd,” zegt zij. “Het is vreselijk om zo’n dramatische verandering te zien.”

Soortgelijke taferelen speelden zich af in de Franse Pyreneeën, waar vroedmeesterpadden met honderden tegelijk stierven langs de oevers van bergmeren. “Aan het begin van de epidemie kwaakten de vroedmeesterpadden nog uit volle borst, in een prachtig koor. Maar toen de ziekte eenmaal had huisgehouden, hoorde je geen gekwaak meer,” zegt medeauteur Mat Fisher, epidemioloog aan het Imperial College London. “De wereld wordt dan heel stil.”

Laatste stelling

De schade die al is aangericht, kan volgens onderzoekers niet meer worden teruggedraaid. De schimmel heeft zich al over de hele wereld verspreid en kan niet uit het milieu worden verwijderd. Hoewel amfibieën die in het wild door de Bd-schimmel zijn aangetast, met plaatselijk werkende pesticiden kunnen worden geholpen, kunnen deze middelen niet wereldwijd worden ingezet.

Gezien deze situatie denken de auteurs van de nieuwe studie dat de beste oplossing bestaat uit het actief terugdringen van de internationale handel in wilde amfibieën of op z’n minst het verbeteren van de controlesystemen bij de import van deze dieren. De handel in exotische huisdieren en voedingswaren speelt waarschijnlijk een grote rol in de aanhoudende verspreiding van de ziekteverwekker. In 2018 werd in een studie bevestigd dat alle belangrijke stammen van de Bd-schimmel, waaronder de stam die voor de pandemie verantwoordelijk is, in dierenwinkels aanwezig zijn.

Ondanks zijn enorme uitwerking heeft de schimmel niet dezelfde aandacht gekregen als andere ziekten onder wilde dieren, zoals het ‘wittesnuitsyndroom’, een schimmelinfectie die vleermuizen doodt.

“Als je kijkt naar aantallen, dan is het aantal slachtoffers van wittesnuitsyndroom ongelooflijk veel kleiner dan het aantal gedode amfibieën. En als je kijkt naar de maatregelen en subsidies en aandacht die er voor het wittesnuitsyndroom is...,” zegt Kolby. “Waarom besteden we niet evenveel aandacht aan de kikkers?”

Functionarissen van de Amerikaanse overheid bestuderen de zaak, maar omdat de Bd-schimmel inmiddels al over de hele VS is verspreid, kunnen ze niet zoveel doen. Onderzoekers wijzen erop dat de Bd-schimmel heel veel variëteiten kent. In een studie uit 2011 werd aangetoond dat de dodelijkste stam, BdGPL, op plekken opdook waar afzonderlijke Bd-variëteiten zich hadden samengevoegd.

“Als we niet langer het belang inzien van bioveiligheid, epidemiologische controle en ziektepreventie door de overheid, dan wordt het lastig om nóg zo’n hybride schimmeluitbraak te voorkomen,” zegt Kolby. “En daarmee zou alles overnieuw beginnen: een nieuwe stam, met nieuwe virulentie. Dat is het griezelige eraan.”

De VS zou ook een meer proactieve rol kunnen spelen in de bestrijding van de Bsal-schimmel, die heeft huisgehouden onder salamanders in Europa maar nog niet is aangetroffen in de VS, een hotspot van biodiversiteit voor salamanders. In 2015 vormden meerdere Amerikaanse overheidsdiensten een taskforce om de Bsal-schimmel te bestrijden. En in 2016 verbood de VS de import van 201 salamandersoorten.

De VS is zeker niet het enige land dat de Bd-schimmel probeert aan te pakken; overal ter wereld werken overheidsdiensten aan de bestrijding van de ziekteverwekker. Wetenschappers hebben regionale netwerken opgezet om de verspreiding ervan te volgen en het Internationaal Bureau voor Dierziekten (OIE; ‘Office International des Epizooties’) – de ‘dierlijke’ tegenhanger van de Wereldgezondheidsorganisatie WHO – heeft aanbevelingen voor de handel in amfibieën gedaan om het risico op verspreiding van de schimmel tegen te gaan. In 2015 ondertekenden het OIE en de CITES, de conventie die toeziet op de internationale handel in wilde soorten, een overeenkomst voor nauwere samenwerking. 

Ook nu nog zouden sommige soorten weerstand tegen de Bd- of Bsal- schimmel kunnen opbouwen. Van de 292 soorten die een aanval van Chytridiomycota-schimmels hebben overleefd, zijn er 60 die tekenen van herstel vertonen.

Om kostbare tijd te winnen moet de wereld volgens Scheele andere bedreigingen waarmee amfibieën te maken hebben, terugdringen – van habitatverlies tot invasieve soorten. Daarnaast kunnen fokprogramma’s in gevangenschap, zoals Amphibian Ark, als ‘genetische reddingsboeien’ dienen.

Maar volgens Palen zijn deze fundamentele remedies al decennialang bekend: “Het is behoorlijk ontluisterend dat we niet in staat zijn gebleken om dit soort voor de hand liggende maatregelen te nemen,” zegt zij. “Misschien gaan de alarmbellen nu echt rinkelen.”

Dit artikel werd oorspronkelijk in het Engels gepubliceerd op Nationalgeographic.com

Lees meer